หลักการเขียนทับศัพท์ภาษาเขมร
เขียนเมื่อ 2022/04/15 19:41
แก้ไขล่าสุด 2026/08/12 19:00
บทความนี้เขียนขึ้นเพื่ออธิบายหลักการทับศัพท์คำภาษาเขมรมาเป็นภาษาไทย โดยจะอธิบายละเอียดถึงระบบตัวอักษรเขมรเพื่อให้สามารถถอดเสียงอ่านได้อย่างถูกต้อง และสามารถทับศัพท์เป็นภาษาไทยตามเสียงอ่านได้อย่างเหมาะสม
การทับศัพท์ภาษาเขมรนั้นอาจทำได้โดยถอดตามรูป (ปริวรรต) หรือถอดตามเสียงอ่าน ซึ่งในการใช้งานจริงมักมีการใช้ปนกันไปไม่ได้เป็นมาตรฐานเดียวกัน
บทความนี้จะไม่พูดถึงว่าเมื่อไหร่ควรถอดตามรูปหรือตามเสียง แต่จะอธิบายการถอดทั้งแบบตามรูปและตามเสียง เพื่อให้ผู้อ่านสามารถนำไปใช้ได้ตามความเหมาะสม
อักษรเขมรที่ใช้กันทั่วไปในปัจจุบันมีอยู่ ๓ ชนิดหลักคืออักษรฌร (អក្សរឈរ) ที่ใช้ทั่วไปเป็นมาตรฐานในคอมพิวเตอร์ อักษรเชรียง (អក្សរជ្រៀង) ที่คล้ายอักษรฌรแต่ทำเป็นตัวเอียง และอักษรมูล (អក្សរខម) ที่เป็นอักษรแบบตัวบรรจง ใช้เขียนพวกป้ายหรือในงานศิลปะเป็นหลัก
ในบทความนี้จะแสดงทั้งหมดเป็นอักษรฌร เท่านั้น เพราะใช้ทั่วไปและอ่านง่ายที่สุด ส่วนอักษรมูลนั้นจะแสดงไว้ในตารางตอนท้ายบทความ สามารถดูเพื่อเทียบได้
เราอาจเขียนเป็นตารางแสดงพยัญนะทั้งหมด ๓๓ ตัวของภาษาเขมรได้ดังนี้
อักษรไทยที่แสดงใต้อักษรเขมรเป็นตัวอักษรไทยที่เทียบเท่าตัวอักษรเขมรตัวนั้นๆ ซึ่งจะใช้ในเวลาเขียนทับศัพท์แบบถอดตามรูป แต่เสียงที่อ่านจริงๆนั้นบางส่วนไม่ได้เหมือนในภาษาไทย ส่วนเสียงอ่านจริงๆที่จะใช้ในการเขียนทับศัพท์แบบถอดเสียงจะแสดงไว้ด้านล่าง
ในที่นี้ ដ อาจถอดรูปเป็น ฎ หรือ ฏ โดยตำราส่วนใหญ่จะถอดเป็น ฎ เพราะเสียงอ่านคือ /ɗ/ นั้นใกล้เคียง ฎ มากกว่า แต่ตามรากอักษรที่วิวัฒนาการมาจากอักษรพราหมีแล้วตรงกับอักษร ฏ ในขณะที่ ฎ เป็นอักษรที่เพิ่มเข้ามาในอักษรไรใหม่โดยแตกจาก ฏ อีกที ดังนั้นในที่นี้เลือกถอดเป็น ฏ เป็นหลัก
ด้วยเหตุผลเดียวกัน ប เองก็มีทั้งถอดเป็น บ หรือ ป และอ่านได้ทั้ง /ɓ/ และ /p/ แต่ในที่นี้เมื่อถอดรูปจะเขียนเป็น ป ทั้งหมด แต่เมื่อเขียนแบบถอดเสียงจะเขียนเป็น บ หรือ ป ตามเสียงจริง
พยัญชนะเขมรแบ่งเป็น ๒ กลุ่ม คือกลุ่มที่มีสระอออยู่ในตัว แสดงด้วยพื้นสีชมพูในตาราง กับอีกกลุ่มคือกลุ่มที่มีสระโออยู่ในตัว แสดงด้วยพื้นสีม่วง ในที่นี้จะเรียกพยัญชนะ ๒ กลุ่มนี้สั้นๆว่า "กลุ่มออ" กับ "กลุ่มโอ"
โดยพื้นฐานแล้วกลุ่มออจะอ่านเป็นเสียง /ɑː/ สระออ และกลุ่มโอจะออกเสียง /ɔː/ สระโอ เมื่อไม่มีการเขียนรูปสระ แต่ก็มีข้อยกเว้นอยู่มากซึ่งจะอธิบายในหัวข้อต่อๆไป
พยัญชนะ ๒ กลุ่มนี้นอกจากจะเสียงต่างกันเมื่ออยู่เดี่ยวๆแล้ว ก็ยังจะให้เสียงสระต่างกันไปเมื่อเขียนด้วยสระต่างๆกัน ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไป
นอกจากในตารางนี้แล้วที่จริงภาษาเขมรยังมี ឝ (ศ) และ ឞ (ษ) อีก ซึ่งเป็นอักษรที่เลิกใช้แล้ว รวมหมดจริงๆเป็น ๓๕ ตัว แต่ในที่นี้จะไม่เขียนถึง จะเขียนถึงเฉพาะอักษร ๓๓ ตัวที่ใช้อยู่จริงเท่านั้น
อักษรตัวต่างๆนอกจากจะแสดงในรูปดังในตารางข้างบนนี้แล้วยังอาจปรากฏอยู่ด้านล่างอักษรอื่นเรียกว่าเป็นรูปตัวเชิง (ជើង) ด้วย ซึ่งหน้าตาจะเปลี่ยนไป ต้องมาจำแยกอีกที
ตารางต่อไปนี้จะทำการสรุปอักษรทั้ง ๓๓ ตัวให้เห็นทั้งรูปธรรมดาและรูปที่แสดงเมื่อเป็นตัวเชิง และแสดงตัวอย่างคำที่ใช้
เสียงอ่านที่แสดงด้วยอักษรในช่อง "เสียง" ส่วนใหญ่อ่านเหมือนภาษาไทยเลย แต่ที่มีความต่างเล็กน้อย ถ้าจะแค่ต้องการเขียนทับศัพท์ถอดเสียงอ่านอาจไม่ต้องสนใจตรงนี้ก็ได้ แต่ก็ขออธิบายคร่าวๆเผื่อใครจะนำไปใช้จริง
มีอักษร ๖ ตัวที่หน้าตาคล้ายกันมาก ต่างกันนิดเดียว สับสนง่าย ขอยกมาเทียบเพื่อให้จำง่าย
แต่ด้านบนจะมีหยักหรือไม่ก็ขึ้นอยู่กับฟอนต์ด้วย ตัวที่เดิมบ้านบนหยักอาจแสดงเป็นเส้นตรงเรียบในบางฟอนต์ แต่ตัวที่ด้านบนม้วนก็ยังจะม้วนชัดเจน เพื่อให้แยกแยะได้
อย่างไรก็ตาม เมื่อใช้ฟอนต์ที่เป็นอักษรมูลอักษรจะหน้าตาเปลี่ยนไปอีกและมีอักษรที่หน้าตาคล้ายกันเพิ่มมากขึ้น และตารางเทียบนี้ก็จะใช้ไม่ได้ สำหรับตารางเทียบของอักษรมูลได้ทำแยกไว้ต่างหากด้านล่าง
การพิมพ์ตัวเชิงอักษรเขมรนั้นทำโดยพิมพ์ตัว ្หลังพยัญชนะ แล้วพยัญชนะตามมาก็จะเป็นตัวเชิง
ตัวอย่างการผสม
ตัวเชิงส่วนใหญ่จะวางด้านล่าง แต่ก็มีส่วนที่ลากขึ้นไปทางขวาด้วย และมีตัว រ (ร) เท่านั้นที่ลากเส้นขึ้นไปทางซ้าย
พยัญชนะ ๒ ตัวที่ผสมกันจะออกมาเป็นกลุ่มออหรือกลุ่มโอขึ้นอยู่กับตัวหลังเป็นหลัก แต่ก็มีข้อยกเว้น คือเมื่อตัวที่ตามหลังคือ ង (ง) ញ (ญ) ន (น) ម (ม) យ (ย) រ (ร) ល (ล) វ (ว) ๘ ตัวนี้ซึ่งเป็นกลุ่มนาสิก ๔ ตัว และเศษวรรค ๔ ตัว แม้ว่าจะเป็นกลุ่มโอ แต่ถ้าตามหลังกลุ่มออก็จะเป็นกลุ่มออไปด้วย
สามารถสรุปกรณีได้ดังนี้
ตัวอย่างพยัญชนะควบ ๒ พร้อมตัวอย่างคำแสดงในตารางนี้ สีพื้นบอกถึงกลุ่ม โดยสีชมพูแทนกลุ่มออ และสีม่วงแทนกลุ่มโอ ที่ใส่พื้นสีเหลืองในช่อง IPA คือที่ผสมแล้วเสียงพยัญชนะต่างไปจากเดิม เช่น ផ្អ (ผฺอ) ออกเสียงเป็น "ป+อ" ไม่ใช่ "พ+อ" ตามปกติ ต้องระวังเป็นพิเศษ
ในการเขียนทับศัพท์พยัญชนะควบกับสระที่รูปในภาษาไทยต้องเขียนสระวางหน้าเช่น "เ แ โ" ให้วางตัวแรกไว้หน้าสระ เช่น ព្នង "พโนง" ยกเว้นถ้าตัวหลังเป็น "ร ล" ให้เขียนอยู่ข้างหลังสระทั้งคู่ เช่น ព្រម "โปรม"
อักษร ដ กับ ត นั้นเมื่อเป็นตัวเชิงจะหน้าตาเหมือนกัน บ่อยครั้งจึงอาจพิมพ์ได้ ๒ แบบ เช่น ក្ដ (กฺฏ) นั้นอาจพิมพ์ด้วย ក กับ ត แต่ก็ได้เป็น ក្ត ซึ่งดูเผินๆแล้วหน้าตาเหมือนกัน แยกแยะไม่ออก ดังนั้นเวลาเห็นอักษรจึงไม่อาจแน่ใจได้ทันที่ว่าอ่านว่ายังไง ต้องคำเป็นคำไป ในบทความนี้จะพิมพ์ด้วย ដ (ฏ) เมื่อออกเสียง "ด" และพิมพ์ด้วย ត (ต) เมื่อออกเสียง "ต"
ตัวอย่างคำควบที่ตัวที่สองเป็น ដ (ฏ) หรือ ត (ต)
จะเห็นว่าส่วนใหญ่จะเป็นเสียง /t/ "ต" แค่เมื่อตามหลัง ស (ส) เป็นหลัก ส่วนในกรณีอื่นมักจะเป็นเสียง /ɗ/ "ต"
ไม่ใช่แค่นั้น ยังมีคู่ที่ผสมกันแล้วได้เสียงใหม่ ซึ่งเอาไว้ใช้กับคำภาษาต่างประเทศเพื่อแทนเสียงพยัญชนะที่ไม่มีในภาษาเขมรเดิม
ในที่นี้ ហ្វ มีทั้งที่ออกเสียง "ว" ตามเดิม และที่ออกเสียงกลายเป็น "ฟ" แล้วแต่คำ
เสียง "ฟ" นั้นมีอยู่ในภาษาไทยจึงทับศัพท์ตามนั้นได้เลย ส่วนเสียง ហ្គ (หฺค) เหมือน g ในภาษาอังกฤษ ทับศัพท์เป็น "ก" และ ហ្ស (หฺส) เหมือน z ในภาษาอังกฤษ ก็ทับศัพท์เป็น "ซ"
เสียงตัวสะกดในภาษาเขมรเขียนสรุปได้ดังนี้
โดยรวมแล้วก็คล้ายกับภาษาไทย แต่ว่ามีความหลากหลายมากกว่า เช่น จ กับ ญ ไม่ได้กลายเป็น ด กับ น เหมือนอย่างในภาษาไทย ล ก็ออกเป็นเสียงตัวสะกดนึงชัดเจน
แต่ที่เด่นชัดก็คือ ស (ส) กลายเป็นเสียง /h/ คือกลายเป็นเสียงพ่นลมจากคอ ซึ่งต่างไปจากรูปเดิมมาก เวลาทับศัพท์ให้ใช้เป็นตัวการันต์ "ห์" เสมอเพราะในภาษาไทยไม่มีการใช้ "ห" เป็นตัวสะกด
ส่วน រ (ร) นั้นจะไม่ออกเสียงเลยในคำส่วนใหญ่ แต่จะมีในบางคำที่ออกเสียง /l/ เหมือน ល (ล) ด้วย รายละเอียดพร้อมตัวอย่างจะไปอธิบายแยกเป็นหัวข้อหลังอธิบายเรื่องสระอีกที
ตัวอย่างการใช้แต่ละอักษรเป็นตัวสะกด
บางสระเมื่อเขียนเป็นภาษาไทยจะมี "ย" หรือ "ว" ต่อท้ายอยู่ ในกรณีนี้เมื่อต้องใส่ตัวสะกดก็ให้ใส่เป็นตัวการันต์
ตัวอย่างคำ
มีข้อยกเว้นคำเดียวที่ออกเสียงตัวเชิงแทน
อาจมี រ (ร) ซ้อนเป็นตัวที่ ๓ ได้
ถ้าคำไหนมีตัวสะกดตัวที่ ๓ ที่ไม่ใช่ រ (ร) จะไม่ซ้อนลงไปอีก แต่เขียนแยกแล้วใช้ไม้ทัณฑฆาตเพื่อฆ่าเสียงแทน
- ถ้าเป็นกลุ่มออจะออกเสียง /aʔ/ "อะ"
- ถ้าเป็นกลุ่มโอจะออกเสียง /ĕəʔ/ "เอียะ" เป็นส่วนใหญ่แต่ก็มีบางส่วนออกเสียง /aʔ/ หรืออ่านได้ ๒ แบบ
และในบางคำอาจพบการอ่าน ๒ แบบขึ้นอยู่กับความเป็นทางการในการพูด
ตัวอย่างคำที่พบการอ่านทั้ง ๒ แบบ
คำที่เป็นตัวสะกดซ้อนก็อาจมีการออกเสียงตัวที่ซ้อนอยู่แยกเป็นอีกพยางค์
จะอ่านเป็นตัวสะกดหรือเป็นพยางค์แรกนั้นแล้วแต่คำ ไม่มีหลักแน่นอน ต้องอาศัยจำเอาเป็นคำไป อย่างไรก็ตาม ในบางคำที่มีการแยกพยางค์ ได้มีการใช้เครื่องหมายยุคลพินทุ (យុគលពិន្ទុ) ៈ เพื่อบอกการแยกเป็นอีกพยางค์ชัดเจน
เครื่องหมายนี้หน้าตาคล้ายสระอะในภาษาไทย ดังนั้นเวลาถอดรูปก็ถอดเป็น ะ ด้วย แต่เสียงอาจเป็น /aʔ/ "อะ" หรือ /ĕəʔ/ "เอียะ" ขึ้นอยู่กับกลุ่มอักษร
บางคำก็พบทั้งการเขียนโดยมียุคลพินทุและไม่มี ซึ่งก็ความหมายไม่ต่างกัน กรณีนี้แยกเสียงอ่านได้ชัดเจน
แต่ยุคลพินทุนี้มีการใช้แค่ในบางคำเท่านั้น ต่อให้ไม่ใส่ก็อาจออกเสียงพยางค์แยกอยู่ดี ดังนั้นถ้าเห็นยุคลพินทุก็แน่ใจได้ว่าอ่านแยกพยางค์ก็จริง แต่ถ้าไม่เห็นก็อาจอ่านได้ทั้ง ๒ แบบ ต้องมาจำอยู่ดี
กรณีที่ไม่มีสระยุคลพินทุวางต่อเราจะไม่อาจรู้ได้ชัดว่าพยัญชนะตัวเชิงนั้นออกเสียงเป็นอีกพยางค์หรือไม่ แต่ถ้ามีสระอยู่ก็จะแน่ชัดว่าต้องอ่านออกเสียงเป็นพยางค์แยก
ในบางคำ พยัญชนะตัวแรกอาจออกเสียงเป็นทั้งตัวสะกดและเป็นเสียงควบในพยางค์หลังไปด้วยในตัว แต่จะเกิดขึ้นในคำไหนก็ต้องมาจำ และบางคำก็อาจอ่านได้ ๒ แบบด้วย
ข้อควรระวังคือเมื่อพยางค์แรกมีพยัญชนะต้นเป็นพยัญชนะกลุ่มออ และตัวเชิงที่ออกเสียงเป็นพยางค์หลังนั้นเป็น ង (ง) ញ (ญ) ន (น) ម (ม) យ (ย) រ (ร) ល (ล) វ (ว) แม้ว่าพยัญชนะเหล่านี้จะเป็นกลุ่มโอ แต่ก็อาจออกเสียงสระเหมือนเป็นกลุ่มออไปด้วย เช่น
อย่างไรก็ตาม ก็มีข้อยกเว้นอยู่ ไม่ใช่ว่าจะเปลี่ยนกลุ่มไปทุกคำ
ตัวอย่างการใช้
ไม้ทัณฑฆาตในภาษาเขมรมีการใช้น้อยกว่าในภาษาไทย เนื่องจากการวางพยัญชนะซ้อนเป็นตัวเชิงก็เป็นการฆ่าเสียงอยู่แล้ว จึงมักใช้เมื่อมีพยัญชนะซ้อน ๓ ตัวขึ้นไปเป็นหลัก
ในตารางต่อไปนี้จะแสดงสระต่างๆที่มีในภาษาเขมร โดยแสดงเสียงอ่านทั้ง ๒ กรณี พร้อมยกตัวอย่าง โดยบางสระยังมีเสียงอ่านเปลี่ยนไปเมื่อมีตัวสะกดด้วย กรณีนี้จะเขียนแยกให้เห็นด้วย นอกจากนี้ยังมีปัจจัยอื่นที่ทำให้สระเปลี่ยนอีก ซึ่งจะอธิบายถึงต่อไป
ในที่นี้สระ ួ (อัว) ឿ (เอือ) ៀ (เอีย) ออกเสียงเหมือนกันไม่ว่าจะกลุ่มออหรือกลุ่มโอและตรงกับภาษาไทยด้วยจึงจำง่าย
อย่างไรก็ตาม ที่อธิบายตรงนี้เป็นแค่กรณีโดยทั่วไป แต่เวลาใช้งานจริงมีข้อยกเว้นอยู่มาก เช่นบางคำเป็นพยัญชนะกลุ่มโอแต่กลับอ่านตามสระกลุ่มออ หรือไม่ก็กลับกัน หรืออาจจะออกเสียงสระอื่นที่ไม่ตรงกับรูปที่เขียนเลยก็เป็นได้ จึงควรจะเอาตามเสียงเจ้าของภาษาพูดจริงๆมากกว่าที่จะยึดติดการถอดตามรูป
โดยทั่วไปแล้วรูปสระไม่ทำให้หน้าตาพยัญชนะเปลี่ยน แต่ก็มีข้อยกเว้น คือสระอา ា หรือที่มีตัว ា ประกอบอยู่ เช่นสระเอา ៅ ซึ่งปกติจะเขียนลากต่อพยัญชนะ ทำให้มองออกได้ยาก เช่น ក กลายเป็น កា เป็นต้น
แต่ที่ต้องระวังที่สุดคือกรณีพยัญชนะ ប (ป) ซึ่งรูปร่างจะเปลี่ยนไปเลย กลายเป็น បា (ปา) หรือ បៅ (เปา) ที่เป็นแบบนี้ก็เพื่อไม่ให้หน้าตาคล้ายอักษร ហ (ห) ซึ่งจะชวนสับสน การเปลี่ยนรูปนี้ทำให้ต้องจำเป็นพิเศษ
เครื่องหมาย สังโยคสัญญา (សំយោគសញ្ញា) มีลักษณะคล้ายไม้หันอากาศในภาษาไทย มักปรากฏในคำยืมจากภาษาบาลี-สันสกฤต เวลาทับศัพท์ตามรูปก็ให้เขียนแทนด้วยไม้หันอากาศ โดยบางส่วนออกเสียงออกเสียงสระอะคล้ายภาษาไทย แต่นอกจากนี้ก็มีการออกเสียงแบบอื่นที่หลากหลาย ทำให้ต้องมาจำแยกกรณีเป็นพิเศษ
สังโยคสัญญาจะตามด้วยตัวสะกดเสมอ ดังนั้นให้จำแยกกรณีตัวสะกดต่างๆได้
โดยรวมแล้วถ้าเป็นพยัญชนะกลุ่มโอจะออกเสียงเป็นสระอะหมดไม่ว่าจะตัวสะกดอะไร ยกเว้นเมื่อตัวสะกดเป็น រ (ร)
เครื่องหมาย รัสสัญญา (រស្សសញ្ញា) หรือ บนตก (បន្តក់) ់ เป็นเส้นสั้นๆวางบนพยัญชนะคล้ายไม้เอกของภาษาไทย เวลาถอดรูปก็เขียนเป็นไม้เอก อย่างไรก็ตาม เครื่องหมายนี้วางบนตัวสะกดของคำ ไม่ใช่บนพยัญชนะ และหน้าที่ของเครื่องหมายนี้ต่างจากไม้เอกมาก คือเป็นตัวทำให้เสียงสระสั้นลง โดยอาจใช้กับคำที่ไม่มีรูปสระ หรือมีรูปสระอา ា เท่านั้น
จะเห็นว่าเมื่อพยัญชนะต้นเป็นกลุ่มออ การเติมรัสสัญญาจะแค่ทำให้เป็นเสียงสั้น (ออ→เอาะ, อา→อะ) แต่ถ้าเป็นกลุ่มโอจะเกิดการเปลี่ยนเสียงสระไปด้วย โดยยังจะแบ่งย่อยอีกเป็นกรณีที่ตัวสะกดเป็น ប (บ) ម (ม) กับสะกดแบบอื่น
นอกจากนี้แล้ว ในคำสองพยางค์แบบซ้อนพยัญชนะ พยางค์หน้าจะกลายเป็นเสียงสั้นเหมือนมีรัสสัญญาอยู่ในตัวแม้จะไม่ใส่ กรณีนี้จำเป็นจะต้องไปมองเหมือนกับว่ามีรัสสัญญาเอาเอง
รัสสัญญาจะพบอยู่แค่บนพยัญชนะ ๙ ตัวนี้เท่านั้น ក (ก) ង (ง) ច (จ) ញ (ญ) ត (ต) ន (น) ល (ล) ស (ส) ប (ป)
ในการใช้งานจริง คำที่เป็นตัวสะกด ម (ม) จะไม่มีการใช้เครื่องหมายนี้โดยตรง แต่จะเขียนในรูปนิคหิตแทน
เครื่องหมาย นิคหิต (និគ្គហិត) ំ ใช้แสดงเสียงสระและเป็นตัวสะกดแม่กมอยู่ในตัว ใช้แทนคำแม่กมที่ใส่รัสสัญญาเป็นหลัก และนอกจากนี้ยังพบการใช้โดยผสมกับสระอุ และใช้กับแม่กงแทน ាង់ ด้วย
เครื่องหมาย ระมุข (រះមុខ) ះ หรือ วิสรรชนี (វិសជ៌នីយ៍) ไว้วางท้ายคำ ทำให้มีเสียงพ่นลมจากคอ ในที่นี้ถอดรูปเป็น "ะห์" และถอดเสียงเป็น "ห์" โดยการเติมอาจทำให้สระเปลี่ยนรูปไป จึงขอยกตัวอย่างการใช้สระคู่กับระมุขมาด้วย โดยที่ใส่พื้นสีเหลืองในช่อง IPA คือที่ออกเสียงต่างจากเดิม ต้องระวังเป็นพิเศษ
เครื่องหมาย โรบาท (របាទ) หรือ เรผะ (រេផៈ) ៌ เทียบเท่ากับ ร หัน ในภาษาไทย คือพบในคำที่มีรากศัพท์จากภาษาสันสกฤตเท่านั้น แต่ว่าไว้วางข้างบนพยัญชนะ เวลาเขียนถอดรูปใช้เป็น "รฺ" สำหรับผลของเครื่องหมายนี้ที่มีต่อการอ่านออกเสียงนั้นมีหลากหลายไม่แน่นอนขึ้นอยู่กับคำจึงจำเป็นต้องมาจำเป็นกรณีไป
โดยส่วนใหญ่จะไม่อ่านออกเสียงพยัญชนะนั้นเลย
ในบางคำที่ตามหลังพยัญชนะกลุ่มโอจะทำให้สระที่อยู่ข้างหน้าเปลี่ยนไปจาก /ɔː/ โอ เป็น /ŏə/ อัว
ในบางคำอาจออกเสียง "ร" ด้วย โดยอาจอ่านได้หลายแบบ
บ้างก็ไม่ทำให้เสียงเปลี่ยนไปจากไม่ใส่เลย
เครื่องหมาย อัสฎา (អស្តា) มีลักษณะเหมือนไม้ไต่คู้ไทยในคำว่า "ก็" ซึ่งปัจจุบันในภาษาไทยมีการใช้อยู่แค่คำเดียว แต่ภาษาเขมรมีใช้อยู่ ๓ คำ
อักษรไทยเองก็มีสระลอยคือ ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ ซึ่งอักษรเขมรเองก็มีเช่นกัน โดยต่างจากสระลอยอื่นตรงที่มีพื้นเสียงเป็น ร และ ล
เนื่องจาก อ เป็นพยัญชนะกลุ่มอออยู่แล้ว เสียงอ่านสระลอยเหล่านี้จึงอ่านแบบกลุ่มออโดยไม่จำเป็นต้องแยก แต่ก็มีบางคำที่ออกเสียงไม่ตรงตามกลุมออ หรือออกเสียงได้หลายแบบ
ตารางต่อไปนี้จะแสดงเสียงของสระลอยทั้งหมด ถ้าอ่านได้หลายแบบจะแยกให้เห็นเสียงอ่านแต่ละแบบด้วย โดยเสียงอ่านที่ไม่ตรงตามกลุ่มจะใส่พื้นสีเหลืองในช่อง IPA ไว้
อักษร ឱ กับ ឲ นั้นเหมือนกัน แต่ ឲ จะใช้ในคำเดียวคือคำว่า ឲ្យ (อาวย์) ที่แปลว่า "ให้" เท่านั้น ถือเป็นคำเฉพาะที่ต้องจำต่างหาก
เพื่อแก้ปัญหานี้จึงมีการคิดสร้างสัญลักษณ์พิเศษขึ้นมาเพื่อเปลี่ยนกลุ่มสระ ดังนี้
ប៉ ในที่นี้เป็นกรณีพิเศษ คือไม่ได้ใช้มูสิกทันต์เพื่อเปลี่ยนกลุ่มเสียง แต่เพื่อแสดงว่าเป็นเสียง /p/ "ป" แน่นอน เนื่องจากปกติ ប อ่านได้ ๒ แบบ พอเขียนเป็น ប៉ จึงแน่ชัด นอกจากนี้ยังเติมตรีสัพท์ได้ด้วย เป็น ប៊ กรณีนี้จะกลายเป็นกลุ่มโอและออกเสียเสียง /ɓ/ "บ" แน่ชัด
เกบียสโกรมนั้นหน้าตาเหมือนกับสระอุ แต่ไม่ได้ทำให้เกิดเสียงสระอุ ถือเป็นคนละตัวกันเลย แค่ยืมหน้าตามาใช้เท่านั้น ชวนให้สับสนได้ง่าย ต้องระวัง ปกติแล้วสระอุจะไม่ใส่คู่กับสระวางบนอยู่แล้ว ดังนั้นเมื่อมองก็จะรู้ทันทีว่านี่คือเกบียสโกรม ไม่ใช่สระอุ
เวลาพิมพ์ในคอมพิวเตอร์นั้นปกติแล้วเมื่อพิมพ์มูสิกทันต์หรือตรีสัพท์ไปแล้วตามด้วยกลุ่มสระวางบนก็จะเปลี่ยนเป็นเกบียสโกรม ไม่ใช่ว่าพิมพ์เครื่องหมายสระอุจริงๆ
เกบียสโกรมอาจแทนได้ทั้งมูสิกทันต์หรือตรีสัพท์ ซึ่งจะเป็นตัวไหนนั้นก็แยกได้จากพยัญชนะ เพราะมูสิกทันต์จะเติมให้พยัญชนะกลุ่มโอ และตรีสัพท์จะเติมให้พยัญชนะกลุ่มออ
อย่างไรก็ตามสำหรับ ប ซึ่งเติมได้ทั้ง ๒ แบบนั้น เกบียสโกรมจะแทนมูสิกทันต์ กล่าวคือเกบียสโกรมที่เห็นใน ប៉ិ นี้คือมูสิกทันต์ ในขณะที่ ប៊ จะไม่เขียนในรูปเกบียสโกรม แต่จะบางสระบนต่อขึ้นไปด้านบนเป็น ប៊ិ จึงไม่ต้องห่วงว่าจะสับสน
การแสดงผลเกบียสโกรมนั้นขึ้นอยู่กับฟอนต์ด้วย บางฟอนต์ก็ไม่แสดงผลเป็นเกบียสโกรมเมื่อใช้นิคหิต
การเติมมูสิกทันต์และตรีสัพท์ทำให้สามารถมีพยัญชนะทุกเสียงได้ทั้ง ๒ กลุ่ม ในที่นี้ขอสรุปเสียงพยัญชนะและกลุ่มเสียงเป็นตารางไว้ดังนี้
เครื่องหมายเหล่านี้ไม่มีในภาษาไทย และไม่มีที่เทียบเท่าด้วย ดังนั้นเวลาเขียนทับศัพท์แบบถอดรูปก็ไม่จำเป็นต้องใส่อะไรเพิ่ม
คำที่ใช้มูสิกทันต์และตรีสัพท์มีไม่มากนัก ซึ่งโดยส่วนใหญ่มักเป็นคำยืมจากภาษาอื่นในสมัยใหม่แทบทั้งนั้น ไม่ใช่คำเขมรดั้งเดิมหรือคำยืมจากภาษาบาลีสันสกฤต
ตัวอย่างการใช้มูสิกทันต์และตรีสัพท์
ตัวอย่างการใช้เกปียสโกรม
คำอธิบายและตัวอย่างที่ยกมาทั้งหมดได้แสดงหลักการอ่านโดยทั่วไปพร้อมข้อยกเว้นบางส่วนเท่าที่จะทำได้ แต่ในความเป็นจริงเสียงอ่านมีความซับซ้อนกว่านี้ซึ่งยังไม่อาจอธิบายได้ครอบคลุม และยังมีข้อยกเว้นที่พบได้อีกมาก ทำให้การอ่านไม่เป็นไปตามรูปที่เขียน ซึ่งจะไม่ได้พูดถึงในนี้โดยเฉพาะ หากต้องการถอดตามเสียงก็อาจเปิดดูเสียงอ่านจากพจนานุกรมหรือยึดตามที่ได้ยินจากที่เจ้าของภาษาพูด
ตัวเลข
ชื่อจังหวัดในประเทศกัมพูชา
จะเห็นว่าตัวที่หน้าตาเปลี่ยนไปนั้นหลายตัวมาคล้ายกับกลุ่มที่หน้าตาคล้ายกัน ทำให้มีตัวที่หน้าตาคล้ายกันเป็น ๑๐ ตัว ทำให้สับสนง่ายกว่า จึงขอทำตารางสรุปอักษรคล้ายสำหรับอักษรมูลใหม่ได้ดังนี้
การทับศัพท์ภาษาเขมรนั้นอาจทำได้โดยถอดตามรูป (ปริวรรต) หรือถอดตามเสียงอ่าน ซึ่งในการใช้งานจริงมักมีการใช้ปนกันไปไม่ได้เป็นมาตรฐานเดียวกัน
บทความนี้จะไม่พูดถึงว่าเมื่อไหร่ควรถอดตามรูปหรือตามเสียง แต่จะอธิบายการถอดทั้งแบบตามรูปและตามเสียง เพื่อให้ผู้อ่านสามารถนำไปใช้ได้ตามความเหมาะสม
พยัญชนะ
ภาษาเขมรมีพยัญชนะที่ใช้อยู่ทั้งหมด ๓๓ ตัว ซึ่งสามารถจัดเรียงได้เป็นตารางตามรูปแบบของอักษรพราหมี (รายละเอียดอ่านที่นี่)อักษรเขมรที่ใช้กันทั่วไปในปัจจุบันมีอยู่ ๓ ชนิดหลักคืออักษรฌร (អក្សរឈរ) ที่ใช้ทั่วไปเป็นมาตรฐานในคอมพิวเตอร์ อักษรเชรียง (អក្សរជ្រៀង) ที่คล้ายอักษรฌรแต่ทำเป็นตัวเอียง และอักษรมูล (អក្សរខម) ที่เป็นอักษรแบบตัวบรรจง ใช้เขียนพวกป้ายหรือในงานศิลปะเป็นหลัก
ในบทความนี้จะแสดงทั้งหมดเป็นอักษรฌร เท่านั้น เพราะใช้ทั่วไปและอ่านง่ายที่สุด ส่วนอักษรมูลนั้นจะแสดงไว้ในตารางตอนท้ายบทความ สามารถดูเพื่อเทียบได้
เราอาจเขียนเป็นตารางแสดงพยัญนะทั้งหมด ๓๓ ตัวของภาษาเขมรได้ดังนี้
| เสียงเบา | เสียงหนัก | เสียงเบา | เสียงหนัก | เสียงนาสิก | |
| วรรคกะ |
ក ก /kɑː/ กอ |
ខ ข /kʰɑː/ คอ |
គ ค /kɔː/ โก |
ឃ ฆ /kʰɔː/ โค |
ង ง /ŋɔː/ โง |
| วรรคจะ |
ច จ /cɑː/ จอ |
ឆ ฉ /cʰɑː/ ชอ |
ជ ช /cɔː/ โจ |
ឈ ฌ /cʰɔː/ โช |
ញ ญ /ɲɔː/ โญ |
| วรรคฏะ |
ដ ฏ /ɗɑː/ ดอ |
ឋ ฐ /tʰɑː/ ทอ |
ឌ ฑ /ɗɔː/ โด |
ឍ ฒ /tʰɔː/ โท |
ណ ณ /nɔː/ นอ |
| วรรคตะ |
ត ต /tɑː/ ตอ |
ថ ถ /tʰɑː/ ทอ |
ទ ท /tɔː/ โต |
ធ ธ /tʰɔː/ โท |
ន น /nɔː/ โน |
| วรรคปะ |
ប ป /ɓɑː/~/pɑː/ บอ~ปอ |
ផ ผ /pʰɑː/ พอ |
ព พ /pɔː/ โป |
ភ ภ /pʰɔː/ โพ |
ម ม /mɔː/ โม |
| เศษวรรค | យ ย /jɔː/ โย |
រ ร /rɔː/ โร |
ល ล /lɔː/ โล |
វ ว /ʋɔː/ โว |
|
| ស ส /sɑː/ สอ |
ហ ห /hɑː/ หอ |
ឡ ฬ /lɑː/ ลอ |
អ อ /ʔɑː/ ออ |
||
อักษรไทยที่แสดงใต้อักษรเขมรเป็นตัวอักษรไทยที่เทียบเท่าตัวอักษรเขมรตัวนั้นๆ ซึ่งจะใช้ในเวลาเขียนทับศัพท์แบบถอดตามรูป แต่เสียงที่อ่านจริงๆนั้นบางส่วนไม่ได้เหมือนในภาษาไทย ส่วนเสียงอ่านจริงๆที่จะใช้ในการเขียนทับศัพท์แบบถอดเสียงจะแสดงไว้ด้านล่าง
ในที่นี้ ដ อาจถอดรูปเป็น ฎ หรือ ฏ โดยตำราส่วนใหญ่จะถอดเป็น ฎ เพราะเสียงอ่านคือ /ɗ/ นั้นใกล้เคียง ฎ มากกว่า แต่ตามรากอักษรที่วิวัฒนาการมาจากอักษรพราหมีแล้วตรงกับอักษร ฏ ในขณะที่ ฎ เป็นอักษรที่เพิ่มเข้ามาในอักษรไรใหม่โดยแตกจาก ฏ อีกที ดังนั้นในที่นี้เลือกถอดเป็น ฏ เป็นหลัก
ด้วยเหตุผลเดียวกัน ប เองก็มีทั้งถอดเป็น บ หรือ ป และอ่านได้ทั้ง /ɓ/ และ /p/ แต่ในที่นี้เมื่อถอดรูปจะเขียนเป็น ป ทั้งหมด แต่เมื่อเขียนแบบถอดเสียงจะเขียนเป็น บ หรือ ป ตามเสียงจริง
พยัญชนะเขมรแบ่งเป็น ๒ กลุ่ม คือกลุ่มที่มีสระอออยู่ในตัว แสดงด้วยพื้นสีชมพูในตาราง กับอีกกลุ่มคือกลุ่มที่มีสระโออยู่ในตัว แสดงด้วยพื้นสีม่วง ในที่นี้จะเรียกพยัญชนะ ๒ กลุ่มนี้สั้นๆว่า "กลุ่มออ" กับ "กลุ่มโอ"
โดยพื้นฐานแล้วกลุ่มออจะอ่านเป็นเสียง /ɑː/ สระออ และกลุ่มโอจะออกเสียง /ɔː/ สระโอ เมื่อไม่มีการเขียนรูปสระ แต่ก็มีข้อยกเว้นอยู่มากซึ่งจะอธิบายในหัวข้อต่อๆไป
พยัญชนะ ๒ กลุ่มนี้นอกจากจะเสียงต่างกันเมื่ออยู่เดี่ยวๆแล้ว ก็ยังจะให้เสียงสระต่างกันไปเมื่อเขียนด้วยสระต่างๆกัน ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไป
นอกจากในตารางนี้แล้วที่จริงภาษาเขมรยังมี ឝ (ศ) และ ឞ (ษ) อีก ซึ่งเป็นอักษรที่เลิกใช้แล้ว รวมหมดจริงๆเป็น ๓๕ ตัว แต่ในที่นี้จะไม่เขียนถึง จะเขียนถึงเฉพาะอักษร ๓๓ ตัวที่ใช้อยู่จริงเท่านั้น
อักษรตัวต่างๆนอกจากจะแสดงในรูปดังในตารางข้างบนนี้แล้วยังอาจปรากฏอยู่ด้านล่างอักษรอื่นเรียกว่าเป็นรูปตัวเชิง (ជើង) ด้วย ซึ่งหน้าตาจะเปลี่ยนไป ต้องมาจำแยกอีกที
ตารางต่อไปนี้จะทำการสรุปอักษรทั้ง ๓๓ ตัวให้เห็นทั้งรูปธรรมดาและรูปที่แสดงเมื่อเป็นตัวเชิง และแสดงตัวอย่างคำที่ใช้
| อักษร | รูปตัวเชิง | รูป | IPA | เสียง | กลุ่ม | ตัวอย่าง | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คำ | รูป | IPA | เสียง | ||||||
| ក | ្ក | ก | /k/ | ก | ออ | កង | กง | /kɑːŋ/ | กอง |
| ខ | ្ខ | ข | /kʰ/ | ค | ខក | ขก | /kʰɑːk/ | คอก | |
| គ | ្គ | ค | /k/ | ก | โอ | គង | คง | /kɔːŋ/ | โกง |
| ឃ | ្ឃ | ฆ | /kʰ/ | ค | ឃរ | ฆร | /kʰɔː/ | โค | |
| ង | ្ង | ง | /ŋ/ | ง | ងងឹត | งงึด | /ŋɔ.ŋɨt/ | โงะเงิด | |
| ច | ្ច | จ | /c/ | จ | ออ | ចង | จง | /cɑːŋ/ | จอง |
| ឆ | ្ឆ | ฉ | /cʰ/ | ช | ឆប | ฉบ | /cʰɑːp/ | ชอบ | |
| ជ | ្ជ | ช | /c/ | จ | โอ | ជន | ชน | /cɔːn/ | โจน |
| ឈ | ្ឈ | ฌ | /cʰ/ | ช | ឈរ | ฌร | /cʰɔː/ | โช | |
| ញ | ្ញ | ญ | /ɲ/ | ญ | ញញឹម | ญญึม | /ɲɔ.ɲɨm/ | โญะเญิม | |
| ដ | ្ដ | ฏ | /ɗ/ | ด | ออ | ដក | ฏก | /ɗɑːk/ | ดอก |
| ឋ | ្ឋ | ฐ | /tʰ/ | ท | ជេដ្ឋា | เชฏฺฐา | /ceit.tʰaː/ | เจตทา | |
| ឌ | ្ឌ | ฑ | /ɗ/ | ด | โอ | ឌាឌិម | ฑาฑิม | /ɗiə.ɗɨm/ | เดียเดิม |
| ឍ | ្ឍ | ฒ | /tʰ/ | ท | អឌ្ឍ | อัฑฺฒ | /ʔat.tʰĕəʔ/ | อัดเทียะ | |
| ណ | ្ណ | ณ | /n/ | น | ออ | ណារី | ณารี | /naː.riː/ | นารี |
| ត | ្ត | ต | /t/ | ต | តប | ตบ | /tɑːp/ | ตอบ | |
| ថ | ្ថ | ถ | /tʰ/ | ท | ថត | ถต | /tʰɑːt/ | ทอด | |
| ទ | ្ទ | ท | /t/ | ต | โอ | ទង | ทง | /tɔːŋ/ | โตง |
| ធ | ្ធ | ธ | /tʰ/ | ท | ធំ | ธํ | /tʰom/ | ทม | |
| ន | ្ន | น | /n/ | น | នគរ | นคร | /nɔ.kɔː/ | โนะโก | |
| ប |
្ប |
ป | /ɓ/ | บ | ออ | បង | บง | /ɓɑːŋ/ | บอง |
| /p/ | ป | បញ្ហា | ปัญฺหา | /paɲ.haː/ | ปัญหา | ||||
| ផ | ្ផ | ผ | /pʰ/ | พ | ផង | ผง | /pʰɑːŋ/ | พอง | |
| ព | ្ព | พ | /p/ | ป | โอ | ពង | พง | /pɔːŋ/ | โปง |
| ភ | ្ភ | ภ | /pʰ/ | พ | ភរ | ภร | /pʰɔː/ | โพ | |
| ម | ្ម | ม | /m/ | ม | មក | มก | /mɔːk/ | โมก | |
| យ | ្យ | ย | /j/ | ย | យក | ยก | /jɔːk/ | โยก | |
| រ | ្រ | ร | /r/ | ร | រង | รง | /rɔːŋ/ | โรง | |
| ល | ្ល | ล | /l/ | ล | លង | ลง | /lɔːŋ/ | โลง | |
| វ | ្វ | ว | /ʋ/ | ว | វរ | วร | /ʋɔː/ | โว | |
| ស | ្ស | ส | /s/ | ส | ออ | សក់ | สก่ | /sɑk/ | ส็อก |
| ហ | ្ហ | ห | /h/ | ห | ហត់ | หต่ | /hɑt/ | ห็อด | |
| ឡ | ្ឡ | ฬ | /l/ | ล | ឡត | ฬต | /lɑːt/ | ลอด | |
| អ | ្អ | อ | /ʔ/ | อ | អត់ | อด่ | /ʔɑt/ | อ็อด | |
เสียงอ่านที่แสดงด้วยอักษรในช่อง "เสียง" ส่วนใหญ่อ่านเหมือนภาษาไทยเลย แต่ที่มีความต่างเล็กน้อย ถ้าจะแค่ต้องการเขียนทับศัพท์ถอดเสียงอ่านอาจไม่ต้องสนใจตรงนี้ก็ได้ แต่ก็ขออธิบายคร่าวๆเผื่อใครจะนำไปใช้จริง
| /c/ | ច (จ) ជ (ช) | ใกล้เคียงกับ "จ" /ʨ/ ในภาษาไทย แต่มีฐานเสียงอยู่ที่เพดานแข็ง |
| /cʰ/ | ឆ (ฉ) ឈ (ฌ) | เป็นเสียงพ่นลมของ /c/ ใกล้เคียง "ช" /ʨʰ/ ในภาษาไทย |
| /ɲ/ | ញ (ญ) | คล้าย "นย" เหมือนเสียง "ญ" ในสำเนียงอีสานหรือภาษาลาว |
| /ɗ/ | ដ (ฏ) ឌ (ฑ) | คล้ายเสียง "ด" /d/ ในภาษาไทย แต่เป็นเสียงแบบกักลมเข้า |
| /ɓ/ | ប (บ) | คล้ายเสียง "บ" /b/ ในภาษาไทยแต่เป็นเสียงแบบกักลมเข้า |
| /ʋ/ | វ (ว) | เสียงอยู่ระหว่าง "ว" /w/ ในภาษาไทย กับ v ในภาษาอังกฤษ |
มีอักษร ๖ ตัวที่หน้าตาคล้ายกันมาก ต่างกันนิดเดียว สับสนง่าย ขอยกมาเทียบเพื่อให้จำง่าย
| ล่างพัน | ล่างหยัก | ล่างเรียบ | ||
|---|---|---|---|---|
| ซ้ายขวา มีหัว |
ไม่ มีหัว |
ขวา มีหัว |
||
| บนหยัก | ឆ ฉ |
ធ ธ |
ច จ |
|
| บนม้วน | ជ ช |
ផ ผ |
ថ ถ |
|
แต่ด้านบนจะมีหยักหรือไม่ก็ขึ้นอยู่กับฟอนต์ด้วย ตัวที่เดิมบ้านบนหยักอาจแสดงเป็นเส้นตรงเรียบในบางฟอนต์ แต่ตัวที่ด้านบนม้วนก็ยังจะม้วนชัดเจน เพื่อให้แยกแยะได้
อย่างไรก็ตาม เมื่อใช้ฟอนต์ที่เป็นอักษรมูลอักษรจะหน้าตาเปลี่ยนไปอีกและมีอักษรที่หน้าตาคล้ายกันเพิ่มมากขึ้น และตารางเทียบนี้ก็จะใช้ไม่ได้ สำหรับตารางเทียบของอักษรมูลได้ทำแยกไว้ต่างหากด้านล่าง
พยัญชนะควบ
ภาษาเขมรมีพยัญชนะควบอยู่มากมายซึ่งสร้างขึ้นจากการประกอบขึ้นจาก ๒ หรือ ๓ ตัว โดยเมื่อทำเป็นพยัญชนะควบจะเขียนอักษรตัวแรกเป็นรูปธรรมดา และอักษรตัวที่ ๒ ในรูปตัวเชิง และถ้ามีตัวที่ ๓ ก็เป็นตัวเชิงซ้อนลงไปอีก ซึ่งในความเป็นจริงก็พบอยู่เพียงกรณีที่ตัวซ้อนที่ ๓ เป็น រ (ร) เท่านั้น เช่น ស្ត្រ (สฺตฺร)การพิมพ์ตัวเชิงอักษรเขมรนั้นทำโดยพิมพ์ตัว ្หลังพยัญชนะ แล้วพยัญชนะตามมาก็จะเป็นตัวเชิง
ตัวอย่างการผสม
| ស + ្ + ត + ្ + វ | = | ស្ត្រ (สฺตฺร) |
ตัวเชิงส่วนใหญ่จะวางด้านล่าง แต่ก็มีส่วนที่ลากขึ้นไปทางขวาด้วย และมีตัว រ (ร) เท่านั้นที่ลากเส้นขึ้นไปทางซ้าย
พยัญชนะ ๒ ตัวที่ผสมกันจะออกมาเป็นกลุ่มออหรือกลุ่มโอขึ้นอยู่กับตัวหลังเป็นหลัก แต่ก็มีข้อยกเว้น คือเมื่อตัวที่ตามหลังคือ ង (ง) ញ (ญ) ន (น) ម (ม) យ (ย) រ (ร) ល (ล) វ (ว) ๘ ตัวนี้ซึ่งเป็นกลุ่มนาสิก ๔ ตัว และเศษวรรค ๔ ตัว แม้ว่าจะเป็นกลุ่มโอ แต่ถ้าตามหลังกลุ่มออก็จะเป็นกลุ่มออไปด้วย
สามารถสรุปกรณีได้ดังนี้
| กลุ่มที่ผสม | กลุ่ม | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| กลุ่มออ + กลุ่มออ | ออ | ក្ដ (กฺฏ) ក្អ (กฺอ) ច្ប (จฺป) ឆ្ក (ฉฺก) ថ្ក (ถฺก) ប្អ (ปฺอ) ផ្ដ (ผฺฏ) ផ្ស (ผฺส) ផ្អ (ผฺอ) ស្ក (สฺก) ស្ដ (สฺฏ) ស្ថ (สฺถ) ស្ប (สฺป) |
| กลุ่มโอ + กลุ่มโอ | โอ | គ្រ (คฺร) ជ្រ (ชฺร) ឈ្ល (ฌฺล) ទ្រ (ทฺร) ព្ន (พฺน) ព្រ (พฺร) ភ្ន (ภฺน) ល្ង (ลฺง) ល្ម (ลฺม) |
| กลุ่มโอ + กลุ่มออ | ออ | ម្ដ (มฺฏ) ល្ប (ลฺบ) ល្អ (ลฺอ) |
| กลุ่มออ + กลุ่มโอที่ไม่ใช่ ង ញ ន ម យ រ ល វ | โอ | ក្ទ (กฺท) ខ្ទ (ขฺท) ផ្គ (ผฺค) ស្គ (สฺค) ស្ទ (สฺท) ស្ព (สฺพ) |
| กลุ่มออ + ង ញ ន ម យ រ ល វ | ออ | ក្រ (กฺร) ក្ល (กฺล) ខ្ន (ขฺน) ច្រ (จฺร) ថ្ម (ถฺม) ស្ន (สฺน) ស្រ (สฺร) ស្ល (สฺล) ស្វា (สฺว) |
ตัวอย่างพยัญชนะควบ ๒ พร้อมตัวอย่างคำแสดงในตารางนี้ สีพื้นบอกถึงกลุ่ม โดยสีชมพูแทนกลุ่มออ และสีม่วงแทนกลุ่มโอ ที่ใส่พื้นสีเหลืองในช่อง IPA คือที่ผสมแล้วเสียงพยัญชนะต่างไปจากเดิม เช่น ផ្អ (ผฺอ) ออกเสียงเป็น "ป+อ" ไม่ใช่ "พ+อ" ตามปกติ ต้องระวังเป็นพิเศษ
| อักษร | รูป | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ประกอบ จาก |
รวม เป็น |
คำ | รูป | IPA | เสียง | ||||
| ក | រ | ក្រ | กฺร | /kr/ | กร | ក្រង់ | กฺรง่ | /krɑŋ/ | กร็อง |
| ក | ល | ក្ល | กฺล | /kʰl/ | คล | ក្លែង | กฺแลง | /kʰlaeŋ/ | คลายง์ |
| ក | ស | ក្ស | กฺส | /kʰs/ | คส | ក្សេម | เกฺสม | /kʰseːm/ | คเสม |
| ក | ទ | ក្ទ | กฺท | /kʰt/ | คต | ក្ទម្ព | กฺทมฺพ | /kʰtɔːm/ | คโตม |
| ក | អ | ក្អ | กฺอ | /kʔ/ | กอ | ក្អាត់ | กฺอาต่ | /kʔat/ | กอาด |
| ខ | ទ | ខ្ទ | ขฺท | /kʰt/ | คต | ខ្ទម | ขฺทม | /kʰtɔːm/ | คโตม |
| ខ | ន | ខ្ន | ขฺน | /kʰn/ | คน | ខ្នង | ขฺนง | /kʰnɑːŋ/ | คนอง |
| គ | រ | គ្រ | คฺร | /kr/ | กร | គ្រង | คฺรง | /krɔːŋ/ | โกรง |
| ច | ប | ច្ប | จฺป | /cɓ/ | จบ | ច្បង | จฺปง | /cɓɑːŋ/ | จบอง |
| ច | រ | ច្រ | จฺร | /cr/ | จร | ច្រក | จฺรก | /crɑːk/ | จรอก |
| ឆ | ក | ឆ្ក | ฉฺก | /cʰk/ | ชก | ឆ្កាង | ฉฺกาง | /cʰkaːŋ/ | ชกาง |
| ជ | រ | ជ្រ | ชฺร | /cr/ | จร | ជ្រក | จฺรก | /crɔːk/ | จโรก |
| ឈ | ល | ឈ្ល | ฌฺล | /cʰl/ | ชล | ឈ្លប | ฌฺลบ | /cʰlɔːp/ | ชโลบ |
| ថ | ក | ថ្ក | ถฺก | /tʰk/ | ทก | ថ្ករ | ถฺกร | /tʰkɑː/ | ทกอ |
| ថ | ម | ថ្ម | ถฺม | /tʰm/ | ทม | ថ្មី | ทฺมี | /tʰməj/ | ทเม็ย |
| ទ | រ | ទ្រ | ทฺร | /tr/ | ตร | គាំទ្រ | คำทฺร | /kŏəm trɔː/ | กวมโตร |
| ប | អ | ប្អ | ปฺอ | /pʔ/ | ปอ | ប្អូន | ปฺอูน | /pʔoun/ | ปโอน |
| ផ | គ | ផ្គ | ผฺค | /pʰk/ | พก | ផ្គរ | ผฺคร | /pʰkɔː/ | พโก |
| ផ | ស | ផ្ស | ผฺส | /pʰs/ | พส | ផ្សង | ผฺสง | /pʰsɑːŋ/ | พสอง |
| ផ | អ | ផ្អ | ผฺอ | /pʔ/ | ปอ | ផ្អប | ผฺอบ | /pʔɑːp/ | ปออบ |
| ព | ន | ព្ន | พฺน | /pʰn/ | พน | ព្នង | พฺนง | /pʰnɔːŋ/ | พโนง |
| ព | រ | ព្រ | พฺร | /pr/ | ปร | ព្រម | พฺรม | /prɔːm/ | โปรม |
| ភ | ន | ភ្ន | ภฺน | /pʰn/ | พน | ភ្នក | ภฺนก | /pʰnɔːk/ | พโนก |
| ល | ង | ល្ង | ลฺง | /lŋ/ | ลง | ល្ងាច | ลฺงาจ | /lŋiəc/ | ลเงียจ |
| ល | ប | ល្ប | ลฺป | /lɓ/ | ลบ | ល្បង | ลฺปง | /lɓɑːŋ/ | ลบอง |
| ល | ម | ល្ម | ลฺม | /lm/ | ลม | ល្មម | ลฺมม | /lmɔːm/ | ลโมม |
| ល | អ | ល្អ | ลฺอ | /lʔ/ | ลอ | ល្អង | ลฺอง | /lʔɑːŋ/ | ลออง |
| ស | ក | ស្ក | สฺก | /sk/ | สก | ស្ករ | สฺกร | /skɑː/ | สกอ |
| ស | គ | ស្គ | สฺค | /sk/ | สก | ស្គរ | สฺคร | /skɔː/ | สโก |
| ស | ថ | ស្ថ | สฺถ | /stʰ/ | สท | ស្ថាន | สฺถาน | /stʰaːn/ | สทาน |
| ស | ទ | ស្ទ | สฺท | /st/ | สต | ស្ទង | สฺทง | /stɔːŋ/ | สโตง |
| ស | ព | ស្ព | สฺพ | /sp/ | สป | ស្ពក | สฺปก | /spɔːk/ | สโปก |
| ស | ន | ស្ន | สฺน | /sn/ | สน | ស្នង | สฺนง | /snɑːŋ/ | สนอง |
| ស | ប | ស្ប | สฺป | /sɓ/ | สบ | ស្បថ | สฺบถ | /sɓɑt/ | สบ็อด |
| ស | រ | ស្រ | สฺร | /sr/ | สร | ស្រុក | สฺรุก | /srok/ | สรก |
| ស | វ | ស្វ | สฺว | /sʋ/ | สว | ស្វាយ | สฺวาย | /sʋaːj/ | สวาย |
| ស | ល | ស្ល | สฺล | /sl/ | สล | ស្លប | สฺลบ | /slɑːp/ | สลอบ |
ในการเขียนทับศัพท์พยัญชนะควบกับสระที่รูปในภาษาไทยต้องเขียนสระวางหน้าเช่น "เ แ โ" ให้วางตัวแรกไว้หน้าสระ เช่น ព្នង "พโนง" ยกเว้นถ้าตัวหลังเป็น "ร ล" ให้เขียนอยู่ข้างหลังสระทั้งคู่ เช่น ព្រម "โปรม"
อักษร ដ กับ ត นั้นเมื่อเป็นตัวเชิงจะหน้าตาเหมือนกัน บ่อยครั้งจึงอาจพิมพ์ได้ ๒ แบบ เช่น ក្ដ (กฺฏ) นั้นอาจพิมพ์ด้วย ក กับ ត แต่ก็ได้เป็น ក្ត ซึ่งดูเผินๆแล้วหน้าตาเหมือนกัน แยกแยะไม่ออก ดังนั้นเวลาเห็นอักษรจึงไม่อาจแน่ใจได้ทันที่ว่าอ่านว่ายังไง ต้องคำเป็นคำไป ในบทความนี้จะพิมพ์ด้วย ដ (ฏ) เมื่อออกเสียง "ด" และพิมพ์ด้วย ត (ต) เมื่อออกเสียง "ต"
ตัวอย่างคำควบที่ตัวที่สองเป็น ដ (ฏ) หรือ ត (ต)
| อักษร | รูป | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ประกอบ จาก |
รวม เป็น |
คำ | รูป | IPA | เสียง | ||||
| ក | ដ | ក្ដ | กฺฏ | /kɗ/ | กด | ក្ដក់ | กฺฏก่ | /kɗɑk/ | กด็อก |
| ផ | ដ | ផ្ដ | ผฺฏ | /pɗ/ | ปด | ផ្ដល់ | ผฺตล่ | /pɗɑl/ | ปด็อล |
| ម | ដ | ម្ដ | มฺฏ | /mɗ/ | มด | ម្ដង | มฺฏง | /mɗɑːŋ/ | มดอง |
| ស | ដ | ស្ដ | สฺฏ | /sɗ/ | สด | សួស្ដី | สัวสฏี | /suə.sɗəj/ | สัวสเด็ย |
| ស | ត | ស្ត | สฺต | /st/ | สต | ស្តង់ | สตง่ | /stɑŋ/ | สต็อง |
| ស | ត្រ | ស្ត្រ | สฺตฺร | /str/ | สตร | ស្ត្រី | สฺตฺรี | /strəj/ | สเตร็ย |
จะเห็นว่าส่วนใหญ่จะเป็นเสียง /t/ "ต" แค่เมื่อตามหลัง ស (ส) เป็นหลัก ส่วนในกรณีอื่นมักจะเป็นเสียง /ɗ/ "ต"
อักษรนำและคำควบไม่แท้
ภาษาเขมรมีการใช้อักษร ห นำ เหมือนภาษาไทย กล่าวคือพยัญชนะควบที่ขึ้นต้นด้วย ហ (ห) จะไม่ออกเสียง ห แต่ว่า ហ ในที่นี้ทำให้เกิดการเปลี่ยนกลุ่ม (เช่นเดียวกับที่ในภาษาไทยทำให้เปลี่ยนเป็นอักษรสูง) และนอกจาก ហ นำแล้วก็ยังมี អ นำด้วยคำหนึ่ง คำพวกนี้ล้วนใช้อยู่แค่จำกัด โดยทั้งหมดเป็นคำมาจากภาษาต่างประเทศ รวมถึงจากภาษาไทย| อักษร | รูป | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ประกอบ จาก |
รวม เป็น |
คำ | รูป | IPA | เสียง | ||||
| ហ | ន | ហ្ន | หฺน | /n/ | น | ហ្នាំង | หฺนำง | /naŋ/ | นัง |
| ហ | ម | ហ្ម | หฺม | /m/ | ม | ហ្មង | หฺมอง | /mɑːŋ/ | มอง |
| ហ | ល | ហ្ល | หฺล | /l/ | ล | ហ្លួង | หฺลัวง | /luəŋ/ | ลวง |
| ហ | វ | ហ្វ | หฺว | /ʋ/ | ว | ចាងហ្វាង | จางหฺวาง | /caːŋ.ʋaːŋ/ | จางวาง |
| អ | ន | អ្ន | อฺน | /n/ | น | អ្នក | อฺนก | /nĕək/ | เนียก |
ไม่ใช่แค่นั้น ยังมีคู่ที่ผสมกันแล้วได้เสียงใหม่ ซึ่งเอาไว้ใช้กับคำภาษาต่างประเทศเพื่อแทนเสียงพยัญชนะที่ไม่มีในภาษาเขมรเดิม
| อักษร | รูป | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ประกอบ จาก |
รวม เป็น |
คำ | รูป | IPA | เสียง | ||||
| ហ | គ | ហ្គ | หฺค | /ɡ/ | ก | ហ្គាស | หฺคาส | /ɡaːh/ | กาห์ |
| ហ | វ | ហ្វ | หฺว | /f/ | ฟ | កាហ្វេ | กาเหฺว | /kaː.feː/ | กาเฟ |
| ហ្វ | រ | ហ្វ្រ | หฺวฺร | /fr/ | ฟร | ហ្វ្រង្ក | หฺวฺรงฺก | /frɑŋ/ | ฟร็อง |
| ហ | ស | ហ្ស | หฺส | /z/ | ซ | ភីហ្សា | ภีหฺสา | /pʰiː.zaː/ | พีซา |
ในที่นี้ ហ្វ มีทั้งที่ออกเสียง "ว" ตามเดิม และที่ออกเสียงกลายเป็น "ฟ" แล้วแต่คำ
เสียง "ฟ" นั้นมีอยู่ในภาษาไทยจึงทับศัพท์ตามนั้นได้เลย ส่วนเสียง ហ្គ (หฺค) เหมือน g ในภาษาอังกฤษ ทับศัพท์เป็น "ก" และ ហ្ស (หฺส) เหมือน z ในภาษาอังกฤษ ก็ทับศัพท์เป็น "ซ"
ตัวสะกด
พยัญชนะในภาษาเขมรจะทำหน้าที่เป็นตัวสะกดเมื่อวางอยู่หลังสระ เช่นเดียวกับในภาษาไทย และมีพยัญชนะหลายตัวที่เป็นตัวสะกดแล้วออกเสียงเหมือนกัน หรือต่างไปจากเมื่อเป็นพยัญชนะต้นเสียงตัวสะกดในภาษาเขมรเขียนสรุปได้ดังนี้
| IPA | ทับศัพท์ | อักษร |
|---|---|---|
| /k/~/ʔ/ | ก | ក (ก) ខ (ข) គ (ค) ឃ (ฆ) |
| /ŋ/ | ง | ង (ง) |
| /c/ | จ | ច (จ) ជ (ช) |
| /ɲ/ | ญ | ញ (ญ) |
| /t/ | ด | ដ (ฏ) ឌ (ฑ) ឍ (ฒ) ត (ต) ថ (ถ) ទ (ท) ធ (ธ) |
| /n/ | น | ណ (ณ) ន (น) |
| /p/ | บ | ប (ป) ព (พ) ភ (ภ) |
| /m/ | ม | ម (ม) |
| /j/ | ย | យ (ย) |
| /l/ | ล | ល (ล) และ រ (ร) บางส่วน |
| /w/ | ว | វ (ว) |
| /h/ | ห์ | ស (ส) |
| ไม่ออกเสียง | រ (ร) ส่วนใหญ่ | |
| ไม่พบการใช้ | ឆ (ฉ) ឈ (ฌ) ឋ (ฐ) ផ (ผ) ហ (ห) ឡ (ล) អ (อ) | |
โดยรวมแล้วก็คล้ายกับภาษาไทย แต่ว่ามีความหลากหลายมากกว่า เช่น จ กับ ญ ไม่ได้กลายเป็น ด กับ น เหมือนอย่างในภาษาไทย ล ก็ออกเป็นเสียงตัวสะกดนึงชัดเจน
แต่ที่เด่นชัดก็คือ ស (ส) กลายเป็นเสียง /h/ คือกลายเป็นเสียงพ่นลมจากคอ ซึ่งต่างไปจากรูปเดิมมาก เวลาทับศัพท์ให้ใช้เป็นตัวการันต์ "ห์" เสมอเพราะในภาษาไทยไม่มีการใช้ "ห" เป็นตัวสะกด
ส่วน រ (ร) นั้นจะไม่ออกเสียงเลยในคำส่วนใหญ่ แต่จะมีในบางคำที่ออกเสียง /l/ เหมือน ល (ล) ด้วย รายละเอียดพร้อมตัวอย่างจะไปอธิบายแยกเป็นหัวข้อหลังอธิบายเรื่องสระอีกที
ตัวอย่างการใช้แต่ละอักษรเป็นตัวสะกด
| อักษร | รูป | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คำ | รูป | IPA | เสียง | ||||
| ក | ก | /k/ | ก | ចុក | จุก | /cok/ | จก |
| ខ | ข | មុខ | มุข | /muk/ | มุก | ||
| គ | ค | ជោគ | โชค | /coːk/ | โจก | ||
| ឃ | ฆ | មេឃ | เมฆ | /meik/ | เมก | ||
| ង | ง | /ŋ/ | ง | ក្នុង | คฺนุง | /kʰnoŋ/ | คนง |
| ច | จ | /c/ | จ |
កាច | กาจ | /kaːc/ | กาจ |
| ជ | ช | ពូជ | พูช | /puːc/ | ปูจ | ||
| ញ | ญ | /ɲ/ | ญ | គិញ | คิญ | /kɨɲ/ | เกิญ |
| ដ | ฏ | /t/ | ด | ប្រាកដ | ปฺรากฏ | /praːkɑt/ | ปราก็อด |
| ឌ | ฑ | គ្រុឌ | คฺรุฑ | /krut/ | กรุด | ||
| ឍ | ฒ | អាសាឍ | อาสาฌ | /ʔaːsaːt/ | อาสาด | ||
| ណ | ณ | /n/ | น | ប្រាណ | ปฺราณ | /praːn/ | ปราน |
| ត | ต | /t/ | ด | កាត | กาต | /kaːt/ | กาด |
| ថ | ถ | រថ | รถ | /rŭət/ | รวด | ||
| ទ | ท | ចោទ | โจท | /caot/ | จาวด์ | ||
| ធ | ธ | ពុធ | พุธ | /put/ | ปุด | ||
| ន | น | /n/ | น | កិន | กิน | /kən/ | เกิน |
| ប | ป | /p/ | บ | កាប | กาป | /kaːp/ | กาบ |
| ព | พ | ជីព | ชีพ | /ciːp/ | จีบ | ||
| ភ | ภ | លាភ | ลาภ | /liəp/ | เลียบ | ||
| ម | ม | /m/ | ม | កាម | กาม | /kaːm/ | กาม |
| យ | ย | /j/ | ย | កាយ | กาย | /kaːj/ | กาย |
| ល | ล | /l/ | ล | កណ្ដាល | กันดาล | /kɑnɗaːl/ | ก็อนดาล |
| វ | ว | /w/ | ว | កែវ | แกว | /kaew/ | กายว์ |
| ស | ส | /h/ | ส | កោស | โกส | /kaoh/ | กาวห์ |
บางสระเมื่อเขียนเป็นภาษาไทยจะมี "ย" หรือ "ว" ต่อท้ายอยู่ ในกรณีนี้เมื่อต้องใส่ตัวสะกดก็ให้ใส่เป็นตัวการันต์
ตัวสะกดซ้อน
ตัวสะกดภาษาเขมรอาจอยู่ในรูปของพยัญชนะซ้อน กล่าวคือใช้อักษรวางไว้ข้างล่างในรูปตัวเชิง คล้ายกับกรณีเสียงพยัญชนะควบ แต่ว่าในกรณีนี้ตัวเชิงจะไม่ออกเสียงเลย แค่ใส่เอาไว้เพื่อรักษารากศัพท์สำหรับคำยืมจากภาษาอื่นโดยเฉพาะภาษาบาลี-สันสกฤตตัวอย่างคำ
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| យក្ស | ยกฺส | /jĕək/ | เยียก |
| វគ្គ | วคฺค | /ʋĕək/ | เวียก |
| សង្ឃ | สงฺฆ | /sɑŋ/ | ส็อง |
| កិច្ច | กิจฺจ | /kəc/ | เกิจ |
| ឯករាជ្យ | เอกราชฺย | /ʔae.kaʔ.riəc/ | อายกะเรียจ |
| ហិរញ្ញ | หิรญฺญ | /he.raɲ/ | เหรัญ |
| កនិដ្ឋ | กนิฏฺฐ | /kaʔ.nɨt/ | กะเนิด |
| អភិវឌ្ឍ | อภิวฑฺฒ | /ʔaʔ.pʰi.ʋŏət/ | อะพิววด |
| កណ្ឌ | กณฺฑ | /kan/ | กัน |
| ក្សត្រ | กฺสตฺร | /kʰsat/ | คสัด |
| ពាទ្យ | พาทฺย | /piət/ | เปียด |
| មន្ត | มนฺต | /mŭən/ | มวน |
| ប្រញប្ត | ปฺรญปฺต | /prɑ.ɲap/ | เปราะญับ |
| ប្រារព្ធ | ปฺรารพฺธ | /praː.rup/ | ปรารุป |
| គុម្ព | คุมฺพ | /kum/ | กุม |
| អសង្ខេយ្យ | อสงฺเขยฺย | /ʔaʔ.sɑŋ.kʰaj/ | อะส็องไค |
| គ្រិស្ត | คริสฺต | /krɨh/ | เกรอะห์ |
มีข้อยกเว้นคำเดียวที่ออกเสียงตัวเชิงแทน
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| ព្រហ្ម | พฺรหฺม | /prum/ | ปรุม |
อาจมี រ (ร) ซ้อนเป็นตัวที่ ๓ ได้
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| ភក្ត្រ | ภกฺตฺร | /pʰĕək/ | เพียก |
| មន្ត្រ | มนฺตฺร | /mŭən/ | มวน |
| ព្រះចន្ទ្រ | พฺระห์จนฺทฺร | /prĕəh can/ | เปรียห์จัน |
| សាស្ត្រ | สาสฺตฺร | /saːh/ | สาห์ |
ถ้าคำไหนมีตัวสะกดตัวที่ ๓ ที่ไม่ใช่ រ (ร) จะไม่ซ้อนลงไปอีก แต่เขียนแยกแล้วใช้ไม้ทัณฑฆาตเพื่อฆ่าเสียงแทน
อ่านเป็นตัวสะกดหรือว่าพยางค์แยก
ในศัพท์บางคำ โดยเฉพาะที่มาจากภาษาบาลี-สันสกฤต พยัญชนะที่ตามท้ายอาจไม่ได้เป็นตัวสะกด แต่อาจแยกเป็นอีกพยางค์ โดยพยางค์ที่เพิ่มเข้ามา- ถ้าเป็นกลุ่มออจะออกเสียง /aʔ/ "อะ"
- ถ้าเป็นกลุ่มโอจะออกเสียง /ĕəʔ/ "เอียะ" เป็นส่วนใหญ่แต่ก็มีบางส่วนออกเสียง /aʔ/ หรืออ่านได้ ๒ แบบ
และในบางคำอาจพบการอ่าน ๒ แบบขึ้นอยู่กับความเป็นทางการในการพูด
ตัวอย่างคำที่พบการอ่านทั้ง ๒ แบบ
| คำ | รูป | พูดทั่วไป | ทางการ | ||
|---|---|---|---|---|---|
| IPA | เสียง | IPA | เสียง | ||
| កម្ម | กมฺม | /kam/ | กัม | /kɑm.mĕəʔ/ /kɑm.maʔ/ |
กัมเมียะ กัมมะ |
| យស | ยส | /juəh/ | ยัวห์ | /juəh.saʔ/ | ยัวห์สะ |
| គុណ | คุณ | /kun/ | กุน | /kun.naʔ/ | กุนนะ |
| បុរាណ | บุราณ | /ɓo.raːn/ | โบะราน | /ɓo.raː.naʔ/ | โบะรานะ |
| នាម | นาม | /niəm/ | เนียม | /niə.mĕəʔ/ | เนียเมียะ |
คำที่เป็นตัวสะกดซ้อนก็อาจมีการออกเสียงตัวที่ซ้อนอยู่แยกเป็นอีกพยางค์
| คำ | รูป | พูดทั่วไป | ทางการ | ||
|---|---|---|---|---|---|
| IPA | เสียง | IPA | เสียง | ||
| ពុទ្ធ | พุทฺธ | /put/ | ปุด | /put.tʰĕəʔ/ | ปุดเทียะ |
| ហត្ថ | หตฺถ | /hat/ | หัด | /hat.tʰaʔ/ | หัดทะ |
| រង្គ | รงฺค | /rŭəŋ/ | รวง | /rŭəŋ.kĕəʔ/ | รวงเกียะ |
| ព័ន្ធ | พันฺธ | /pŏən/ | ปวน | /pŏən.tʰĕəʔ/ | ปวนเทียะ |
จะอ่านเป็นตัวสะกดหรือเป็นพยางค์แรกนั้นแล้วแต่คำ ไม่มีหลักแน่นอน ต้องอาศัยจำเอาเป็นคำไป อย่างไรก็ตาม ในบางคำที่มีการแยกพยางค์ ได้มีการใช้เครื่องหมายยุคลพินทุ (យុគលពិន្ទុ) ៈ เพื่อบอกการแยกเป็นอีกพยางค์ชัดเจน
เครื่องหมายนี้หน้าตาคล้ายสระอะในภาษาไทย ดังนั้นเวลาถอดรูปก็ถอดเป็น ะ ด้วย แต่เสียงอาจเป็น /aʔ/ "อะ" หรือ /ĕəʔ/ "เอียะ" ขึ้นอยู่กับกลุ่มอักษร
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| មំសៈ | มํสะ | /mĕəŋ.saʔ/ | เมียงสะ |
| ធុរៈ | ธุระ | /tʰu.rĕəʔ/ | ทุเรียะ |
| យោគៈ | โยคะ | /joː.kĕəʔ/ | โยเกียะ |
บางคำก็พบทั้งการเขียนโดยมียุคลพินทุและไม่มี ซึ่งก็ความหมายไม่ต่างกัน กรณีนี้แยกเสียงอ่านได้ชัดเจน
| ไม่ใส่ ៈ | ใส่ ៈ | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คำ | รูป | IPA | เสียง | คำ | รูป | IPA | เสียง |
| ភារ | ภาร | /pʰiə/ | เพีย | ភារៈ | ภาระ | /pʰiə.rĕəʔ/ | เพียเรียะ |
| គណ | คณ | /kŭən/ | กวน | គណៈ | คณะ | /kĕəʔ.naʔ/ | เกียนะ |
| ឋាន | ฐาน | /tʰaːn/ | ทาน | ឋានៈ | ฐานะ | /tʰaː.naʔ/ | ทานะ |
| ជីវ | ชีว | /ciːw/ | จีว | ជីវៈ | ชีวะ | /ciː.ʋĕəʔ/ | จีเวียะ |
แต่ยุคลพินทุนี้มีการใช้แค่ในบางคำเท่านั้น ต่อให้ไม่ใส่ก็อาจออกเสียงพยางค์แยกอยู่ดี ดังนั้นถ้าเห็นยุคลพินทุก็แน่ใจได้ว่าอ่านแยกพยางค์ก็จริง แต่ถ้าไม่เห็นก็อาจอ่านได้ทั้ง ๒ แบบ ต้องมาจำอยู่ดี
คำสองพยางค์แบบซ้อนพยัญชนะ
ในภาษาเขมรมีคำ ๒ พยางค์จำนวนมากที่พยางค์แรกมีตัวสะกด แล้วมีพยัญชนะวางด้านล่างเป็นตัวเชิงทำหน้าที่เป็นพยัญชนะต้นของพยางค์ถัดไปกรณีที่ไม่มีสระยุคลพินทุวางต่อเราจะไม่อาจรู้ได้ชัดว่าพยัญชนะตัวเชิงนั้นออกเสียงเป็นอีกพยางค์หรือไม่ แต่ถ้ามีสระอยู่ก็จะแน่ชัดว่าต้องอ่านออกเสียงเป็นพยางค์แยก
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| បញ្ញា | ปัญฺญา | /paɲ.ɲaː/ | ปัญญา |
| វុឌ្ឍី | วุฑฒี | /ʋut.tʰiː/ | วุดที |
| កន្ត្រៃ | กนฺตฺไร | /kɑn.traj/ | กันไตร |
| បន្ទាល់ | บนฺทาล่ | /ɓɑn.tŏəl/ | บ็อนตวล |
ในบางคำ พยัญชนะตัวแรกอาจออกเสียงเป็นทั้งตัวสะกดและเป็นเสียงควบในพยางค์หลังไปด้วยในตัว แต่จะเกิดขึ้นในคำไหนก็ต้องมาจำ และบางคำก็อาจอ่านได้ ๒ แบบด้วย
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| អនិទ្រា | อนิทฺรา | /ʔaʔ.nɨt.triə/ | อะเนิดเตรีย |
| ឧក្រិដ្ឋ | อุกฺริฏฺฐ | /ʔok.krət/ | อกเกริด |
| សត្រូវ | สตฺรูว | /sat.trəw/ | สัดเตริว |
| ចត្វ័ង្ស | จตฺวังฺส | /cat.tʰʋaŋ/ | จัดทวัง |
ข้อควรระวังคือเมื่อพยางค์แรกมีพยัญชนะต้นเป็นพยัญชนะกลุ่มออ และตัวเชิงที่ออกเสียงเป็นพยางค์หลังนั้นเป็น ង (ง) ញ (ญ) ន (น) ម (ม) យ (ย) រ (ร) ល (ล) វ (ว) แม้ว่าพยัญชนะเหล่านี้จะเป็นกลุ่มโอ แต่ก็อาจออกเสียงสระเหมือนเป็นกลุ่มออไปด้วย เช่น
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| កម្រ | กมฺร | /kɑm.rɑː/ | ก็อมรอ |
| អាត្មា | อาตฺมา | /ʔaːt.maː/ | อาดมา |
| ចម្លង | จมฺลง | /cɑm.lɑːŋ/ | จ็อมลอง |
อย่างไรก็ตาม ก็มีข้อยกเว้นอยู่ ไม่ใช่ว่าจะเปลี่ยนกลุ่มไปทุกคำ
ไม้ทัณฑฆาต
ในภาษาเขมรมีการใช้ไม้ทัณฑฆาต (ទណ្ឌឃាដ) วางบนพยัญชนะเพื่อฆ่าเสียงพยัญชนะคล้ายในภาษาไทย และอาจวางบนสระซึ่งจะฆ่าทั้งเสียงสระไปด้วยตัวอย่างการใช้
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| កុង្សីយ៍ | กุงฺสีย์ | /koŋ.səj/ | กงเส็ย |
| កេរ្តិ៍ | เกรฺติ์ | /keː/ | เก |
| ក្សត្រិយ៍ | กสตฺริย์ | /kʰsat/ | คสัด |
| គេហ៍ | เคห์ | /kei/ | เก |
| តែមប្រិ៍ | แตมปฺริ์ | /taem/ | ตายม์ |
| ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ | ทฺไงพฺรหสฺบดิ์ | /tʰŋaj prɔ.hŏəh/ | ทไงเปราะหัวห์ |
| ថ្ងៃសៅរ៍ | ทฺไงเสาร์ | /tʰŋaj saw/ | ทไงเสา |
| ពោធិ៍ | โพธิ์ | /poː/ | โป |
| ព្យាករណ៍ | พฺยากรณ์ | /pʰjiə.kɑː/ | พเยียกา |
| ព្យាធិ៍ | พยาธิ์ | /pʰjiət/ | พเยียด |
| វឌ្ឍន៍ | วฑฺฒน์ | /ʋŏət/ | ววด |
| វ៉ាលីស៍ | วาลีส์ | /ʋaː.liː/ | วาลี |
| សេនីយ៍ | เสนีย์ | /seː.nəj/ | เสเน็ย |
| អភិវឌ្ឍន៍ | อภิวฑฺฒน์ | /ʔaʔ.pʰi.ʋŏət/ | อะพิววด |
ไม้ทัณฑฆาตในภาษาเขมรมีการใช้น้อยกว่าในภาษาไทย เนื่องจากการวางพยัญชนะซ้อนเป็นตัวเชิงก็เป็นการฆ่าเสียงอยู่แล้ว จึงมักใช้เมื่อมีพยัญชนะซ้อน ๓ ตัวขึ้นไปเป็นหลัก
สระ
สระในภาษาเขมรนั้นแต่ละตัวจะมีเสียงอ่านอยู่ ๒ แบบ ซึ่งจะต่างกันตามพยัญชนะต้น โดยขึ้นกับว่าเป็นพยัญชนะกลุ่มออหรือกลุ่มโอในตารางต่อไปนี้จะแสดงสระต่างๆที่มีในภาษาเขมร โดยแสดงเสียงอ่านทั้ง ๒ กรณี พร้อมยกตัวอย่าง โดยบางสระยังมีเสียงอ่านเปลี่ยนไปเมื่อมีตัวสะกดด้วย กรณีนี้จะเขียนแยกให้เห็นด้วย นอกจากนี้ยังมีปัจจัยอื่นที่ทำให้สระเปลี่ยนอีก ซึ่งจะอธิบายถึงต่อไป
| อักษร | รูป | กลุ่ม | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คำ | รูป | IPA | เสียง | |||||
| ា | อา | ออ | /aː/ | อา อา■ |
ថា ចាក |
ถา จาก |
/tʰaː/ /caːk/ |
ทา จาก |
| โอ | /iə/ | เอีย เอีย■ |
ជា រាប |
ชา ราบ |
/ciə/ /riəp/ |
เจีย เรียบ |
||
| ិ | อิ | ออ | /e/ | เอะ | កតិកា | กติกา | /kaʔ.te.kaː/ | กะเตะกา |
| /ə/ | เอิ■ | បិទ | บิท | /ɓət/ | เบิด | |||
| โอ | /i/ | อิ | ពិសា | พิสา | /pi.saː/ | ปิสา | ||
| /ɨ/ | เอิ■ | ជិត | ชิด | /cɨt/ | เจิด | |||
| ី | อี | ออ | /əj/ | เอ็ย | ដី | ฏี | /ɗəj/ | เด็ย |
| /ə/ | เอิ■ | សីល | สีล | /səl/ | เสิล | |||
| โอ | /iː/ | อี อี■ |
ទី ជីក |
ที ชีก |
/tiː/ /ciːk/ |
ตี จีก |
||
| ឹ | อึ | ออ | /ə/ | เอิ■ | ដឹក | ฏึก | /ɗək/ | เดิก |
| โอ | /ɨ/ | เอิ■ | ទឹក | ทึก | /tɨk/ | เติก | ||
| ឺ | อื | ออ | /əɨ/ | เออ เอิ■ |
កឺ ហឺត |
กื หืต |
/kəɨ/ /həɨt/ |
เกอ เหิด |
| โอ | /ɨː/ | เออ เอิ■ |
ឈឺ យឺត |
ฌื ยืด |
/cʰɨː/ /jɨːt/ |
เชอ เยิด |
||
| ុ | อุ | ออ | /o/ | โอะ อ■ |
ឧតុ ចុង |
อุตุ จุง |
/ʔu.toʔ/ /coŋ/ |
อุโตะ จง |
| โอ | /u/ | อุ อุ■ |
ធនុ គុណ |
ธนุ คุณ |
/tʰĕəʔ.nuʔ/ /kun/ |
เทียะนุ กุน |
||
| ូ | อู | ออ | /ou/ | โอ โอ■ |
ថូ កូន |
ถู กูน |
/tʰou/ /koun/ |
โท โกน |
| โอ | /uː/ | อู อู■ |
គូ ងូត |
คู งูต |
/kuː/ /ŋuːt/ |
กู งูด |
||
| ួ | อัว | ออ | /uə/ | อัว อว■ |
តួ ខួប |
ตัว ขัวบ |
/tuə/ /kʰuəp/ |
ตัว ควบ |
| โอ | ជួ ជួយ |
ชัว ชัวย |
/cuə/ /cuəj/ |
จัว จวย |
||||
| ើ | เออ | ออ | /aə/ | อา อา■ |
បើ កើត |
เบอ เกอด |
/ɓaə/ /kaət/ |
บา กาด |
| โอ | /əː/ | เออ เอิ■ |
ឈើ ជើង |
เฌอ เชอง |
/cʰəː/ /cəːŋ/ |
เชอ เจิง |
||
| ឿ | เอือ | ออ | /ɨə/ | เอือ เอือ■ |
តឿ តឿន |
เตือ เตือน |
/tɨə/ /tɨən/ |
เตือ เตือน |
| โอ | ជឿ រឿង |
เชือ เรือง |
/cɨə/ /rɨəŋ/ |
เจือ เรือง |
||||
| ៀ | เอีย | ออ | /iə/ | เอีย เอีย■ |
បៀ ខៀវ |
เบีย เขียว |
/ɓiə/ /kʰiəw/ |
เบีย เคียว |
| โอ | ទៀ ទៀត |
เตีย เตียด |
/tiə/ /tiət/ |
เตีย เตียด |
||||
| េ | เอ | ออ | /eː/ | เอ เอ■ |
សេ ចេក |
เส เจก |
/seː/ /ceːk/ |
เส เจก |
| โอ | /ei/ | เอ เอ■ |
គេ គេង |
เค เคง |
/kei/ /keiŋ/ |
เก เกง |
||
| ែ | แอ | ออ | /ae/ | อาย อาย■ |
តែ កែវ |
แต แกว |
/tae/ /kaew/ |
ตาย กายว์ |
| โอ | /ɛː/ | แอ แอ■ |
គែ មែន |
แค แมน |
/kɛː/ /mɛːn/ |
แก แมน |
||
| ៃ | ไอ | ออ | /aj/ | ไอ | ដៃ សៃយ |
ไฏ ไสย |
/ɗaj/ /saj/ |
ได ไส |
| โอ | /ɨj/ | เอ็ย | នៃ | ไน | /nɨj/ | เน็ย | ||
| ោ | โอ | ออ | /ao/ | อาว อาว■ |
ខោ ចោល |
โข โจล |
/kʰao/ /caol/ |
คาว จาวล์ |
| โอ | /oː/ | โอ โอ■ |
គោ គោម |
โค โคม |
/koː/ /koːm/ |
โก โกม |
||
| ៅ | เอา | ออ | /aw/ | เอา | ហៅ | เหา | /haw/ | เหา |
| โอ | /ɨw/ | เอิว | នៅ | เนา | /nɨw/ | เนิว | ||
ในที่นี้สระ ួ (อัว) ឿ (เอือ) ៀ (เอีย) ออกเสียงเหมือนกันไม่ว่าจะกลุ่มออหรือกลุ่มโอและตรงกับภาษาไทยด้วยจึงจำง่าย
อย่างไรก็ตาม ที่อธิบายตรงนี้เป็นแค่กรณีโดยทั่วไป แต่เวลาใช้งานจริงมีข้อยกเว้นอยู่มาก เช่นบางคำเป็นพยัญชนะกลุ่มโอแต่กลับอ่านตามสระกลุ่มออ หรือไม่ก็กลับกัน หรืออาจจะออกเสียงสระอื่นที่ไม่ตรงกับรูปที่เขียนเลยก็เป็นได้ จึงควรจะเอาตามเสียงเจ้าของภาษาพูดจริงๆมากกว่าที่จะยึดติดการถอดตามรูป
โดยทั่วไปแล้วรูปสระไม่ทำให้หน้าตาพยัญชนะเปลี่ยน แต่ก็มีข้อยกเว้น คือสระอา ា หรือที่มีตัว ា ประกอบอยู่ เช่นสระเอา ៅ ซึ่งปกติจะเขียนลากต่อพยัญชนะ ทำให้มองออกได้ยาก เช่น ក กลายเป็น កា เป็นต้น
แต่ที่ต้องระวังที่สุดคือกรณีพยัญชนะ ប (ป) ซึ่งรูปร่างจะเปลี่ยนไปเลย กลายเป็น បា (ปา) หรือ បៅ (เปา) ที่เป็นแบบนี้ก็เพื่อไม่ให้หน้าตาคล้ายอักษร ហ (ห) ซึ่งจะชวนสับสน การเปลี่ยนรูปนี้ทำให้ต้องจำเป็นพิเศษ
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| បាលី | บาลี | /ɓaː.ləj/ | บาเล็ย |
| មេអំបៅ | เมอํเบา | /mei ʔɑm.ɓaw/ | เมอ็อมเบา |
| ប្រាកដ | ปฺรากฏ | /praː.kɑt/ | ปราก็อด |
เครื่องหมายอื่นที่แสดงเสียงสระหรือตัวสะกด
นอกจากสระพื้นฐานแล้ว ในภาษาเขมรยังมีเครื่องหมายที่ไม่ถือว่าเป็นสระ แต่มีผลต่อเสียงสระและรวมไปถึงเสียงตัวสะกดด้วย จึงจำเป็นต้องเขียนถึงเครื่องหมาย สังโยคสัญญา (សំយោគសញ្ញា) มีลักษณะคล้ายไม้หันอากาศในภาษาไทย มักปรากฏในคำยืมจากภาษาบาลี-สันสกฤต เวลาทับศัพท์ตามรูปก็ให้เขียนแทนด้วยไม้หันอากาศ โดยบางส่วนออกเสียงออกเสียงสระอะคล้ายภาษาไทย แต่นอกจากนี้ก็มีการออกเสียงแบบอื่นที่หลากหลาย ทำให้ต้องมาจำแยกกรณีเป็นพิเศษ
สังโยคสัญญาจะตามด้วยตัวสะกดเสมอ ดังนั้นให้จำแยกกรณีตัวสะกดต่างๆได้
| ตัวสะกด | กลุ่ม | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คำ | รูป | IPA | เสียง | ||||
| ក (ก) ខ (ข) | ออ | /ak/ | อัก | ស័ក | สัก | /sak/ | สัก |
| โอ | /ĕək/ | เอียก | ល័ខ | ลัข | /lĕək/ | เลียก | |
| ង (ง) | ออ | /aŋ/ | อัง | ស័ង្កសី | สังฺกสี | /saŋ.kaʔ.səj/ | สังกะเส็ย |
| โอ | /ĕəŋ/ | เอียง | ទីន័ង | ทีนัง | /tiː.nĕəŋ/ | ตีเนียง | |
| យ (ย) | ออ | /aj/ | ไอ | ក្ស័យ | กสัย | /kʰsaj/ | คไส |
| โอ | /ɨj/ | เอ็ย | ជ័យ | ชัย | /cɨj/ | เจ็ย | |
| រ (ร) | ออ | /ŏə/ | อัว | ឌីណូស័រ | ฑีณูสัร | /ɗiː.nou.sŏə/ | ดีโนสัว |
| โอ | ទំព័រ | ทํพัร | /tum.pŏə/ | ตุมปัว | |||
| ស (ส) | ออ | /ah/ | อะห์ | រហ័ស | รหัส | /rɔ.hah/ | โรหะห์ |
| โอ | /ŏəh/ | อัวห์ | ភស្តុ | ภัสตุ | /pʰŏəh/ | พัวห์ | |
| อื่นๆ | ออ | /a/ | อั■ | ច័ន | จัน | /can/ | จัน |
| โอ | /ŏə/ | อว■ | ជីវ័ន | ชีวัน | /ciː.ʋŏən/ | จีววน | |
โดยรวมแล้วถ้าเป็นพยัญชนะกลุ่มโอจะออกเสียงเป็นสระอะหมดไม่ว่าจะตัวสะกดอะไร ยกเว้นเมื่อตัวสะกดเป็น រ (ร)
เครื่องหมาย รัสสัญญา (រស្សសញ្ញា) หรือ บนตก (បន្តក់) ់ เป็นเส้นสั้นๆวางบนพยัญชนะคล้ายไม้เอกของภาษาไทย เวลาถอดรูปก็เขียนเป็นไม้เอก อย่างไรก็ตาม เครื่องหมายนี้วางบนตัวสะกดของคำ ไม่ใช่บนพยัญชนะ และหน้าที่ของเครื่องหมายนี้ต่างจากไม้เอกมาก คือเป็นตัวทำให้เสียงสระสั้นลง โดยอาจใช้กับคำที่ไม่มีรูปสระ หรือมีรูปสระอา ា เท่านั้น
| รูปสระ | ตัวสะกด | กลุ่ม | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คำ | รูป | IPA | เสียง | |||||
| ไม่มี | ทั้งหมด | ออ | /ɑ/ | อ็อ■ | កង់ | กง่ | /kɑŋ/ | ก็อง |
| ยกเว้น ប ម | โอ | /ŭə/ | อว■ | គក់ | คก่ | /kŭək/ | กวก | |
| เฉพาะ ប ម | /u/ | อุ■ | ឈប់ | ฌป่ | /cʰup/ | ชุบ | ||
| ា | ทั้งหมด | ออ | /a/ | อั■ | កាត់ | กาต่ | /kat/ | กัด |
| ยกเว้น ប ម | โอ | /ĕə/ | เอีย■ | ពាក់ | พาก่ | /pĕək/ | เปียก | |
| เฉพาะ ប ម | /ŏə/ | อว■ | កំជាប់ | กํชาป่ | /kɑm.cŏəp/ | ก็อมจวบ | ||
จะเห็นว่าเมื่อพยัญชนะต้นเป็นกลุ่มออ การเติมรัสสัญญาจะแค่ทำให้เป็นเสียงสั้น (ออ→เอาะ, อา→อะ) แต่ถ้าเป็นกลุ่มโอจะเกิดการเปลี่ยนเสียงสระไปด้วย โดยยังจะแบ่งย่อยอีกเป็นกรณีที่ตัวสะกดเป็น ប (บ) ម (ม) กับสะกดแบบอื่น
นอกจากนี้แล้ว ในคำสองพยางค์แบบซ้อนพยัญชนะ พยางค์หน้าจะกลายเป็นเสียงสั้นเหมือนมีรัสสัญญาอยู่ในตัวแม้จะไม่ใส่ กรณีนี้จำเป็นจะต้องไปมองเหมือนกับว่ามีรัสสัญญาเอาเอง
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| កន្លែង | กนฺแลง | /kɑn.laeŋ/ | ก็อนลายง์ |
| បង្អាច | บงฺอาจ | /ɓɑŋ.ʔaːc/ | บ็องอาจ |
| ចម្ងាយ | จมฺญาย | /cɑm.ŋaːj/ | จ็อมญาย |
| គម្ពីរ | คมฺพีร | /kum.piː/ | กุมปี |
| ទន្សាយ | ทนฺสาย | /tŭən.saːj/ | ตวนสาย |
รัสสัญญาจะพบอยู่แค่บนพยัญชนะ ๙ ตัวนี้เท่านั้น ក (ก) ង (ง) ច (จ) ញ (ญ) ត (ต) ន (น) ល (ล) ស (ส) ប (ป)
ในการใช้งานจริง คำที่เป็นตัวสะกด ម (ม) จะไม่มีการใช้เครื่องหมายนี้โดยตรง แต่จะเขียนในรูปนิคหิตแทน
เครื่องหมาย นิคหิต (និគ្គហិត) ំ ใช้แสดงเสียงสระและเป็นตัวสะกดแม่กมอยู่ในตัว ใช้แทนคำแม่กมที่ใส่รัสสัญญาเป็นหลัก และนอกจากนี้ยังพบการใช้โดยผสมกับสระอุ และใช้กับแม่กงแทน ាង់ ด้วย
| อักษร | ใช้แทน | รูป | กลุ่ม | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คำ | รูป | IPA | เสียง | ||||||
| ំ | ម់ | อํ | ออ | /ɑm/ | อ็อม | ចំ | จํ | /cɑm/ | จ็อม |
| โอ | /um/ | อุม | នំ | นํ | /num/ | นุม | |||
| ំុ | ុម | อุํ | ออ | /om/ | อม | កុំ | กุํ | /kom/ | กม |
| โอ | /um/ | อุม | ជុំ | ชุํ | /cum/ | จุม | |||
| ាំ | ាម់ | อำ | ออ | /am/ | อัม | ចាំ | จำ | /cam/ | จัม |
| โอ | /ŏəm/ | อวม | នាំ | นำ | /nŏəm/ | นวม | |||
| ាំង | ាង់ | อำง | ออ | /aŋ/ | อัง | កាំង | กำง | /kaŋ/ | กัง |
| โอ | /eəŋ/ | เอียง | គាំង | คำง | /kĕəŋ/ | เกียง | |||
เครื่องหมาย ระมุข (រះមុខ) ះ หรือ วิสรรชนี (វិសជ៌នីយ៍) ไว้วางท้ายคำ ทำให้มีเสียงพ่นลมจากคอ ในที่นี้ถอดรูปเป็น "ะห์" และถอดเสียงเป็น "ห์" โดยการเติมอาจทำให้สระเปลี่ยนรูปไป จึงขอยกตัวอย่างการใช้สระคู่กับระมุขมาด้วย โดยที่ใส่พื้นสีเหลืองในช่อง IPA คือที่ออกเสียงต่างจากเดิม ต้องระวังเป็นพิเศษ
| อักษร | รูป | กลุ่ม | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คำ | รูป | IPA | เสียง | |||||
| ះ | อะห์ | ออ | /ah/ | อะ | ខះ | ขะห์ | /kʰah/ | คะห์ |
| โอ | /ĕəh/ | เอียห์ | វះ | วะห์ | /ʋĕəh/ | เวียห์ | ||
| ិះ | อิะห์ | ออ | /eh/ | เอะห์ | តិះ | ติะห์ | /teh/ | เตะห์ |
| โอ | /ih/ | อิห์ | ជិះ | ชิะห์ | /cih/ | จิห์ | ||
| ឹះ | อึะห์ | ออ | /əh/ | เออะห์ | កឹះ | กึะห์ | /kəh/ | เกอะห์ |
| โอ | ||||||||
| ុះ | อุะห์ | ออ | /oh/ | โอะห์ | ចុះ | จุะห์ | /coh/ | โจะห์ |
| โอ | /uh/ | อุห์ | ជុះ | ชุะห์ | /cuh/ | จุห์ | ||
| េះ | เอะห์ | ออ | /eh/ | เอะห์ | ចេះ | เจะห์ | /ceh/ | เจะห์ |
| โอ | /ih/ | อิห์ | នេះ | นิะห์ | /nih/ | นิห์ | ||
| ែះ | แอะห์ | ออ | /aeh/ | อายห์ | កែះ | แกะห์ | /kaeh/ | กายห์ |
| โอ | ||||||||
| ោះ | โอะห์ | ออ | /ɑh/ | เอาะห์ | ថោះ | เถาะห์ | /tʰɑh/ | เทาะห์ |
| โอ | /uh/ | อุห์ | នោះ | เนาะห์ | /nuh/ | นุห์ | ||
เครื่องหมาย โรบาท (របាទ) หรือ เรผะ (រេផៈ) ៌ เทียบเท่ากับ ร หัน ในภาษาไทย คือพบในคำที่มีรากศัพท์จากภาษาสันสกฤตเท่านั้น แต่ว่าไว้วางข้างบนพยัญชนะ เวลาเขียนถอดรูปใช้เป็น "รฺ" สำหรับผลของเครื่องหมายนี้ที่มีต่อการอ่านออกเสียงนั้นมีหลากหลายไม่แน่นอนขึ้นอยู่กับคำจึงจำเป็นต้องมาจำเป็นกรณีไป
โดยส่วนใหญ่จะไม่อ่านออกเสียงพยัญชนะนั้นเลย
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| សួគ៌ | สัวรฺค | /suə/ | สัว |
| កាណ៌ | การฺณ | /kaː/ | กา |
| អាថ៌ | อารฺถ | /ʔaː/ | อา |
ในบางคำที่ตามหลังพยัญชนะกลุ่มโอจะทำให้สระที่อยู่ข้างหน้าเปลี่ยนไปจาก /ɔː/ โอ เป็น /ŏə/ อัว
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| គភ៌ | ครฺภ | /kŏə/ | กัว |
| ពណ៌នា | พรฺณนา | /pŏə.naʔ.niə/ | ปัวนะเนีย |
| គុណធម៌ | คุณธรฺม | /kun.naʔ.tʰŏə/ | กุนนะทัว |
ในบางคำอาจออกเสียง "ร" ด้วย โดยอาจอ่านได้หลายแบบ
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| បូណ៌មី | บูรฺณามี | /ɓou.rĕəʔ.naʔ.məj/ /ɓou.raʔ.məj/ |
โบเรียะนะเม็ย โบระเม็ย |
| ទុយ៌ស | ทุรฺยส | /tu.rə.jŭəh/ /tu.rĕəʔ.jŭəh/ |
ตุเรอะยัวห์ ตุเรียะยัวห์ |
บ้างก็ไม่ทำให้เสียงเปลี่ยนไปจากไม่ใส่เลย
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| បូព៌ា | บูรฺพา | /ɓou.piə/ | โบเปีย |
| មត៌ក | มรฺตก | /mɔ.tɑːk/ | เมาะตอก |
เครื่องหมาย อัสฎา (អស្តា) มีลักษณะเหมือนไม้ไต่คู้ไทยในคำว่า "ก็" ซึ่งปัจจุบันในภาษาไทยมีการใช้อยู่แค่คำเดียว แต่ภาษาเขมรมีใช้อยู่ ๓ คำ
| คำ | รูป | กลุ่ม | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|---|
| ក៏ | ก็ | ออ | /kɑː/ | กอ |
| ដ៏ | ฏ็ | ออ | /ɗɑː/ | ดอ |
| ន៏ | น็ | โอ | /nɔː/ | โน |
สระจม
ในภาษาเขมรยังมีการใช้รูปสระลอย ซึ่งหมายถึงสระที่มีเสียงพยัญชนะ อ /ʔ/ อยู่ในตัว ซึ่งมีการใช้งานน้อย เจอแค่ในคำเฉพาะบางคำเท่านั้น ต้องมาจำต่างหาก คำเหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นคำมาจากภาษาบาลี-สันสกฤตอักษรไทยเองก็มีสระลอยคือ ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ ซึ่งอักษรเขมรเองก็มีเช่นกัน โดยต่างจากสระลอยอื่นตรงที่มีพื้นเสียงเป็น ร และ ล
เนื่องจาก อ เป็นพยัญชนะกลุ่มอออยู่แล้ว เสียงอ่านสระลอยเหล่านี้จึงอ่านแบบกลุ่มออโดยไม่จำเป็นต้องแยก แต่ก็มีบางคำที่ออกเสียงไม่ตรงตามกลุมออ หรือออกเสียงได้หลายแบบ
ตารางต่อไปนี้จะแสดงเสียงของสระลอยทั้งหมด ถ้าอ่านได้หลายแบบจะแยกให้เห็นเสียงอ่านแต่ละแบบด้วย โดยเสียงอ่านที่ไม่ตรงตามกลุ่มจะใส่พื้นสีเหลืองในช่อง IPA ไว้
| อักษร | รูป | IPA | เสียง | ตัวอย่าง | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คำ | รูป | IPA | เสียง | ||||
| ឥ | อิ | /ʔe/ | เอะ | ឥរិយាបថ | อิริยาบถ | /ʔe.re.jaː.ɓɑt/ | เอะเระยาบ็อด |
| /ʔə/ | เอิ■ | ឥត | อิต | /ʔət/ | เอิด | ||
| /ʔəj/ | เอ็ย | ឥឡូវ | อิฬูร | /ʔəj.ləw/ | เอ็ยเลิว | ||
| ឦ | อี | /ʔiː/ | อี | ឦស | อีส | /ʔiː.saʔ/ | อีสะ |
| /ʔəj/ | เอ็ย | ឦសាន | อีสาน | /ʔəj.saːn/ | เอ็ยสาน | ||
| ឧ | อุ | /ʔu/ | อุ | ឧតុ | อุตุ | /ʔu.toʔ/ | อุโตะ |
| /ʔo/ | อ■ | ឧក្រិដ្ឋ | อุกฺริฏฺฐ | /ʔok.krət/ | อกเกริด | ||
| ឩ | อู | /ʔuː/ | อู | ឩកា | อูกา | /ʔuː.kaː/ | อูกา |
| ឪ | โอว | /ʔɨw/ | เอิว | ឪឡឹក | โอวฬึก | /ʔəw.lək/ | เอิวเลิก |
| ឯ | เอ | /ʔae/ | อาย | ឯនេះ | เอเนะห์ | /ʔae nih/ | อายนิห์ |
| ឰ | ไอ | /ʔaj/ | ไอ | ឰសូរ | ไอสูร | /ʔaj.sou/ | ไอโส |
| ឱ | โอ | /ʔao/ | อาว | ឱប | โอป | /ʔaop/ | อาวบ์ |
| ឲ | ឲ្យ | โอฺย | /ʔaoj/ | อาวย์ | |||
| ឳ | เอา | /ʔaw/ | เอา | ឳពុក | เอาพุก | /ʔaw.puk/ | เอาปุก |
| ឫ | ฤ | /rɨ/ | เรอะ | ឫស្សី | ฤสฺสี | /rɨh.səj/ | เรอะห์เส็ย |
| ឬ | ฤๅ | /rɨː/ | เรอ | ឬទេ | ฤๅเท | /rɨː tei/ | เรอเต |
| ឭ | ฦ | /lɨ/ | เลอะ | រឭក | รฦก | /rɔ.lɨk/ | เราะลึก |
| ឮ | ฦๅ | /lɨː/ | เลอ | ឮជា | ฦๅชา | /lɨː ciə/ | เลอเจีย |
อักษร ឱ กับ ឲ นั้นเหมือนกัน แต่ ឲ จะใช้ในคำเดียวคือคำว่า ឲ្យ (อาวย์) ที่แปลว่า "ให้" เท่านั้น ถือเป็นคำเฉพาะที่ต้องจำต่างหาก
เครื่องหมายเปลี่ยนกลุ่มเสียง
พยัญชนะภาษาเขมรแบ่งเป็นกลุ่มโอกับกลุ่มออซึ่งมักจะมาเป็นคู่ที่เสียงเหมือนกันแต่ต่างกลุ่ม แต่ก็จะเห็นว่ามีบางเสียงพยัญชนะที่มีอยู่เฉพาะกลุ่มออ หรือมีอยู่เฉาะกลุ่มโอ โดยไม่มีคู่ ทำให้ไม่สามารถแสดงเสียงสระบางเสียงกับเสียงพยัญชนะบางตัวได้เพื่อแก้ปัญหานี้จึงมีการคิดสร้างสัญลักษณ์พิเศษขึ้นมาเพื่อเปลี่ยนกลุ่มสระ ดังนี้
| กลุ่มโอ | ชื่อเรียก | ความหมาย | ตัวอย่างการใช้ |
|---|---|---|---|
| ៉ | มูสิกทันต์ (មូសិកទន្ត) หรือ ฟันหนู (ធ្មេញកណ្ដុរ) |
ใช้เปลี่ยนกลุ่มโอเป็นกลุ่มออ หรือทำให้ ប៉ เป็นเสียง /p/ "ป" |
ង៉ ញ៉ ម៉ យ៉ រ៉ វ៉ ប៉ |
| ៊ | ตรีสัพท์ (ត្រីស័ព្ទ) | ใช้เปลี่ยนกลุ่มออเป็นกลุ่มโอ | ប៊ ស៊ ហ៊ អ៊ ហ្គ៊ ហ្វ៊ ហ្ស៊ |
| ុ | เกบียสโกรม (ក្បៀសក្រោម) หรือ บุกเชิง (បុកជើង) |
ใช้แทนมูสิกทันต์หรือตรีสัพท์เมื่อเติมสระวางบน ិ ី ឹ ឺรวมถึงนิคหิต ំ | ស៊ិ ហ៊ិ អ៊ិ ង៉ិ ញ៉ិ ម៉ិ រ៉ិ វ៉ិ ប៉ិ |
ប៉ ในที่นี้เป็นกรณีพิเศษ คือไม่ได้ใช้มูสิกทันต์เพื่อเปลี่ยนกลุ่มเสียง แต่เพื่อแสดงว่าเป็นเสียง /p/ "ป" แน่นอน เนื่องจากปกติ ប อ่านได้ ๒ แบบ พอเขียนเป็น ប៉ จึงแน่ชัด นอกจากนี้ยังเติมตรีสัพท์ได้ด้วย เป็น ប៊ กรณีนี้จะกลายเป็นกลุ่มโอและออกเสียเสียง /ɓ/ "บ" แน่ชัด
เกบียสโกรมนั้นหน้าตาเหมือนกับสระอุ แต่ไม่ได้ทำให้เกิดเสียงสระอุ ถือเป็นคนละตัวกันเลย แค่ยืมหน้าตามาใช้เท่านั้น ชวนให้สับสนได้ง่าย ต้องระวัง ปกติแล้วสระอุจะไม่ใส่คู่กับสระวางบนอยู่แล้ว ดังนั้นเมื่อมองก็จะรู้ทันทีว่านี่คือเกบียสโกรม ไม่ใช่สระอุ
เวลาพิมพ์ในคอมพิวเตอร์นั้นปกติแล้วเมื่อพิมพ์มูสิกทันต์หรือตรีสัพท์ไปแล้วตามด้วยกลุ่มสระวางบนก็จะเปลี่ยนเป็นเกบียสโกรม ไม่ใช่ว่าพิมพ์เครื่องหมายสระอุจริงๆ
เกบียสโกรมอาจแทนได้ทั้งมูสิกทันต์หรือตรีสัพท์ ซึ่งจะเป็นตัวไหนนั้นก็แยกได้จากพยัญชนะ เพราะมูสิกทันต์จะเติมให้พยัญชนะกลุ่มโอ และตรีสัพท์จะเติมให้พยัญชนะกลุ่มออ
อย่างไรก็ตามสำหรับ ប ซึ่งเติมได้ทั้ง ๒ แบบนั้น เกบียสโกรมจะแทนมูสิกทันต์ กล่าวคือเกบียสโกรมที่เห็นใน ប៉ិ นี้คือมูสิกทันต์ ในขณะที่ ប៊ จะไม่เขียนในรูปเกบียสโกรม แต่จะบางสระบนต่อขึ้นไปด้านบนเป็น ប៊ិ จึงไม่ต้องห่วงว่าจะสับสน
การแสดงผลเกบียสโกรมนั้นขึ้นอยู่กับฟอนต์ด้วย บางฟอนต์ก็ไม่แสดงผลเป็นเกบียสโกรมเมื่อใช้นิคหิต
การเติมมูสิกทันต์และตรีสัพท์ทำให้สามารถมีพยัญชนะทุกเสียงได้ทั้ง ๒ กลุ่ม ในที่นี้ขอสรุปเสียงพยัญชนะและกลุ่มเสียงเป็นตารางไว้ดังนี้
| กลุ่มออ | กลุ่มโอ | IPA | ทับศัพท์ | หมายเหตุ |
|---|---|---|---|---|
| ក | គ | /k/ | ก | มีเป็นคู่อยู่แล้ว |
| ខ | ឃ | /kʰ/ | ค | มีเป็นคู่อยู่แล้ว |
| ង៉ | ង | /ŋ/ | ง | ใช้มูสิกทันต์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มออ |
| ច | ជ | /c/ | จ | มีเป็นคู่อยู่แล้ว |
| ឆ | ឈ | /cʰ/ | ช | มีเป็นคู่อยู่แล้ว |
| ញ៉ | ញ | /ɲ/ | ญ | ใช้มูสิกทันต์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มออ |
| ដ | ឌ | /ɗ/ | ด | มีเป็นคู่อยู่แล้ว |
| ណ | ន | /n/ | น | มีเป็นคู่อยู่แล้ว |
| ត | ទ | /t/ | ต | มีเป็นคู่อยู่แล้ว |
| ថ | ធ | /tʰ/ | ท | มีเป็นคู่อยู่แล้ว และยังมี ឋ/ឍ ที่เสียงเหมือนกันอีก แต่ใช้น้อยมาก |
| ប | ប៊ | /ɓ/ | บ | ใช้ตรีสัพท์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มโอ ប เมื่อเติมตรีสัพท์จะออกเสียง /ɓ/ "บ" แน่นอน แต่ ប ที่ไม่ใส่อะไรอาจอ่านได้ ๒ แบบ |
| ប៉ | ព | /p/ | ป | ប เป็นกลุ่มอออยู่แล้ว แต่ในที่นี้ใช้ตรีสัพท์เพื่อแสดงว่าออกเสียง /p/ "ป" เท่านั้น แทนที่จะเอา ព มาเติมตรีสัพท์ |
| ផ | ភ | /pʰ/ | พ | มีเป็นคู่อยู่แล้ว |
| ម៉ | ម | /m/ | ม | ใช้มูสิกทันต์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มออ |
| យ៉ | យ | /j/ | ย | ใช้มูสิกทันต์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มออ |
| រ៉ | រ | /r/ | ร | ใช้มูสิกทันต์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มออ |
| ឡ | ល | /l/ | ล | มีเป็นคู่อยู่แล้ว |
| វ៉ | វ | /ʋ/ | ว | ใช้มูสิกทันต์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มออ |
| ស | ស៊ | /s/ | ส | ใช้ตรีสัพท์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มโอ |
| ហ | ហ៊ | /h/ | ห | ใช้ตรีสัพท์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มโอ |
| អ | អ៊ | /ʔ/ | อ | ใช้ตรีสัพท์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มโอ |
| ហ្គ | ហ្គ៊ | /g/ | ก | ใช้ตรีสัพท์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มโอ |
| ហ្វ | ហ្វ៊ | /f/ | ฟ | ใช้ตรีสัพท์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มโอ |
| ហ្ស | ហ្ស៊ | /z/ | ซ | ใช้ตรีสัพท์เพื่อเปลี่ยนเป็นกลุ่มโอ |
เครื่องหมายเหล่านี้ไม่มีในภาษาไทย และไม่มีที่เทียบเท่าด้วย ดังนั้นเวลาเขียนทับศัพท์แบบถอดรูปก็ไม่จำเป็นต้องใส่อะไรเพิ่ม
คำที่ใช้มูสิกทันต์และตรีสัพท์มีไม่มากนัก ซึ่งโดยส่วนใหญ่มักเป็นคำยืมจากภาษาอื่นในสมัยใหม่แทบทั้งนั้น ไม่ใช่คำเขมรดั้งเดิมหรือคำยืมจากภาษาบาลีสันสกฤต
ตัวอย่างการใช้มูสิกทันต์และตรีสัพท์
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| ង៉ា | งา | /ŋaː/ | งา |
| ញ៉ម | ญาม | /ɲɑːm/ | ญอม |
| ប៊ីដុង | บีฏง | /ɓiː.ɗoŋ/ | บีดง |
| ម៉ប | มป | /mɑːp/ | มอบ |
| ចាយ៉ | จาย | /caː.jɑː/ | จายอ |
| រឿងរ៉ាវ | เรืองราว | /rɨəŋ raːw/ | เรืองราว |
| ម្ល៉េះ | มฺเละห์ | /mleh/ | มเลห์ |
| វ៉ាង | วาง | /ʋaːŋ/ | วาง |
| ប៉ម | ปม | /pɑːm/ | ปอม |
| ស៊ុប | สุป | /sup/ | สุบ |
| សោហ៊ុយ | โสหุย | /sao.huj/ | สาวหุย |
| អ៊ុត | อุต | /ʔut/ | อุด |
ตัวอย่างการใช้เกปียสโกรม
| คำ | รูป | IPA | เสียง |
|---|---|---|---|
| ម៉ឺន | มืน | /məɨn/ | เมิน |
| ឆៃយ៉ាំ | ไฉยำ | /cʰaj jam/ | ไชยัม |
| រ៉ឺត្រែត | รืตฺแรต | /rəɨ.traet/ | เรอตรายด์ |
| វ៉ឹកវ៉ឺន | วึกวืน | /ʋək.ʋəɨn/ | เวิกเวิน |
| ប៉ី | ปี | /pəj/ | เป็ย |
| ស៊ី | สี | /siː/ | สี |
| ហ៊ីង | หีง | /hiːŋ/ | หีง |
| អ៊ីចឹង | อีจึง | /ʔiː.cəŋ/ | อีเจิง |
คำอธิบายและตัวอย่างที่ยกมาทั้งหมดได้แสดงหลักการอ่านโดยทั่วไปพร้อมข้อยกเว้นบางส่วนเท่าที่จะทำได้ แต่ในความเป็นจริงเสียงอ่านมีความซับซ้อนกว่านี้ซึ่งยังไม่อาจอธิบายได้ครอบคลุม และยังมีข้อยกเว้นที่พบได้อีกมาก ทำให้การอ่านไม่เป็นไปตามรูปที่เขียน ซึ่งจะไม่ได้พูดถึงในนี้โดยเฉพาะ หากต้องการถอดตามเสียงก็อาจเปิดดูเสียงอ่านจากพจนานุกรมหรือยึดตามที่ได้ยินจากที่เจ้าของภาษาพูด
ตัวอย่าง
สุดท้ายขอยกตัวอย่างตัวเลขและชื่อสถานที่ตัวเลข
| เลขเขมร | เลขอารบิก | ตัวเขียน | ตามรูป | IPA | ตามเสียง |
|---|---|---|---|---|---|
| ០ | 0 | សូន្យ | สูนฺย | /soun/ | โสน |
| ១ | 1 | មួយ | มัวย | /muəj/ | มวย |
| ២ | 2 | ពីរ | พีร | /piː/ | ปี |
| ៣ | 3 | បី | ปี | /ɓəj/ | เบ็ย |
| ៤ | 4 | បួន | ปัวน | /ɓuən/ | บวน |
| ៥ | 5 | ប្រាំ | ปรำ | /pram/ | ปรัม |
| ៦ | 6 | ប្រាំមួយ | ปรำมัวย | /pram muəj/ | ปรัมมวย |
| ៧ | 7 | ប្រាំពីរ | ปรำพีร | /pram piː/ | ปรัมปี |
| ៨ | 8 | ប្រាំប | ปรำปี | /pram ɓəj/ | ปรัมเบ็ย |
| ៩ | 9 | ប្រាំបួន | ปรำปัวน | /pram ɓuən/ | ปรัมบวน |
| ១០ | 10 | ដប់ | ฏป่ | /ɗɑp/ | ด็อบ |
| ២០ | 20 | ម្ភៃ | มฺไภ | /mpʰɨj/ | มเพ็ย |
| ១០០ | 100 | មួយរយ | มัวยรย | /muəj rɔːj/ | มวยโรย |
ชื่อจังหวัดในประเทศกัมพูชา
| ตัวเขียน | ทับศัพท์ตามรูป | IPA | ทับศัพท์ตามเสียง | ชื่อแปลไทยตามที่นิยมใช้ |
|---|---|---|---|---|
| បន្ទាយមានជ័យ | บนฺทายมานชัย | /ɓɑn.tiəj miən.cɨj/ | บ็อนเตียยเมียนเจ็ย | บันทายมีชัย |
| បាត់ដំបង | บาต่ฏํบง | /ɓat.ɗɑm.ɓɑːŋ/ | บัดด็อมบอง | พระตะบอง |
| កំពង់ចាម | กํพง่จาม | /kɑm.pŭəŋ caːm/ | ก็อมปวงจาม | กำปงจาม |
| កំពង់ឆ្នាំង | กํปงฉฺนำง | /kɑm.pŭəŋ cʰnaŋ/ | ก็อมปวงชนาง | กำปงฉนัง |
| កំពង់ស្ពឺ | กํปง่สฺปื | /kɑm.pŭəŋ spɨː/ | ก็อมปวงสเปอ | กำปงสปือ |
| កំពង់ធំ | กํปงธํ | /kɑm.pŭəŋ tʰum/ | ก็อมปวงทม | กำปงธม |
| កំពត | กํปต | /kɑm.pɔːt/ | ก็อมโปด | กำปอด |
| កណ្ដាល | กณฺฏาล | /kɑn.ɗaːl/ | ก็อนดาล | กันดาล |
| កោះកុង | เกาะห์กุง | /kɑh koŋ/ | เกาะห์กง | เกาะกง |
| ក្រចេះ | กฺรเจะห์ | /krɑ.ceh/ | เกราะเจห์ | กระแจะ |
| គិរី | คิรี | /ki.riː/ | กิรี | คีรี |
| ភ្នំពេញ | ภฺนํเพญ | /pʰnum pɨɲ/ | พนุมเปิญ | พนมเปญ |
| ព្រះវិហារ | พฺระวิหาร | /prĕəh ʋi.hiə/ | เปรียห์วิเหีย | พระวิหาร |
| ព្រៃវែង | พฺไรแวง | /prɨj.ʋɛːŋ/ | เปร็ยแวง | ไพรแวง |
| ពោធិ៍សាត់ | โพธิ์สาต่ | /poː.sat/ | โปสัด | โพธิสัตว์ |
| រតនគិរី | รตนคิรี | /rŏə.taʔ.naʔ.ki.riː/ | รัวตะนะกิรี | รัตนคีรี |
| សៀមរាប | เสียมราบ | /siəm riəp/ | เสียมเรียบ | เสียมราฐ |
| ព្រះសីហនុ | พฺระสีหนุ | /prĕəh səj.ha.nuʔ/ | เปรียห์เส็ยหะนุ | พระสีหนุ |
| ស្ទឹងត្រែង | สฺตึงตฺแรง | /stɨŋ.traeŋ/ | สเติงตรายง์ | สตึงแตรง |
| ស្វាយរៀង | สฺวายเรียง | /sʋaːj.riəŋ/ | สวายเรียง | สวายเรียง |
| តាកែវ | ตาแกว | /taː.kaew/ | ตากายว์ | ตาแก้ว |
| ឧត្តរមានជ័យ | โอตฺตรมานชัย | /ʔo.ɗɑː miən.cɨj/ | โอะดอเมียนเจ็ย | อุดรมีชัย |
| កែប | แกบ | /kaep/ | กายบ์ | แกบ |
| ប៉ៃលិន | ไปลิน | /paj.lɨn/ | ไปเลิน | ไพลิน |
| ត្បូងឃ្មុំ | ตฺปูงฆฺมุํ | /tɓouŋ kʰmum/ | ตโบงคมุม | ตะโบงคมุม |
อักษรมูล
สุดท้ายขอลงตัวอย่างอักษรมูลเอาไว้ด้วยเนื่องจากหลายตัวมีความต่างไปมาก และอาจมีโอกาสเจอเช่นกันแม้จะน้อยกว่าอักษรฌรที่ใช้เป็นหลักในบทความนี้ ตัวที่หน้าตาต่างไปจากอักษรฌรอย่างชัดเจนจนราวกับเป็นอักษรคนละตัวจะทำเป็นสีแดงไว้ให้ระวังเป็นพิเศษ| วรรค กะ |
ក ្ក ก |
ខ ្ខ ข |
គ ្គ ค |
ឃ ្ឃ ฆ |
ង ្ង ง |
| วรรค จะ |
ច ្ច จ |
ឆ ្ឆ ฉ |
ជ ្ជ ช |
ឈ ្ឈ ฌ |
ញ ្ញ ญ |
| วรรค ฏะ |
ដ ្ដ ฏ |
ឋ ្ឋ ฐ |
ឌ ្ឌ ฑ |
ឍ ្ឍ ฒ |
ណ ្ណ ณ |
| วรรค ตะ |
ត ្ត ต |
ថ ្ថ ถ |
ទ ្ទ ท |
ធ ្ធ ธ |
ន ្ន น |
| วรรค ปะ |
ប ្ប ป |
ផ ្ផ ผ |
ព ្ព พ |
ភ ្ភ ภ |
ម ្ម ม |
| เศษวรรค | យ ្យ ย |
រ ្រ ร |
ល ្ល ล |
វ ្វ ว |
|
| ស ្ស ส |
ហ ្ហ ห |
ឡ ฬ |
អ ្អ อ |
||
จะเห็นว่าตัวที่หน้าตาเปลี่ยนไปนั้นหลายตัวมาคล้ายกับกลุ่มที่หน้าตาคล้ายกัน ทำให้มีตัวที่หน้าตาคล้ายกันเป็น ๑๐ ตัว ทำให้สับสนง่ายกว่า จึงขอทำตารางสรุปอักษรคล้ายสำหรับอักษรมูลใหม่ได้ดังนี้
| ล่างพัน | ล่างหยัก | ล่างเรียบ | ล่าง ขวา ม้วน |
||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ขวา ม้วน |
ขวา กุด |
ขวา ม้วน |
ขวา กุด |
||||
| บนหยัก | ឆ ฉ |
ធ ธ |
ច จ |
||||
| บนม้วนขึ้น | ដ ฏ |
ផ ผ |
ថ ถ |
ជ ช |
|||
| บนม้วนลง | ន น |
ង ง |
ទ ท |
||||
เอกสารอ้างอิงและแหล่งอ่านเพิ่มเติม
- อักขรวิธีภาษาเขมร - สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยนเรศวร
- カンボジア語 文法モジュール - 東京外国語大学言語モジュール
- เอกสารประกอบการสอนรายวิชาภาษาเขมรเพื่อการสื่อสาร - มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา
- 日本語ガイドの★おもしろ★クメール文字講座 - Youtube
- อักษรเขมร - วิกิพีเดีย