พบคำกล่าวอ้างหลายอย่างใช้เพื่อปฏิเสธว่าชาวกัมพูชาปัจจุบันไม่ใช่ทายาทของผู้สร้างเมืองพระนคร (นครวัด นครธม) หนึ่งในนั้นที่พบบ่อบก็คือการหยิบยกเหตุการณ์ปลายราชวงศ์ในรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ซึ่งเป็นกษัตริย์องค์สุดท้ายที่ปรากฏพระนามในศิลาจารึก มาผูกกับตำนานพื้นเมืองเรื่องพระเจ้าแตงหวาน ชาวสวนสามัญชนที่อ้างว่าได้ขึ้นครองราชย์แทน แล้วสรุปว่านี่คือจุดที่ชนชาติเขมรโบราณผู้สร้างเมืองพระนครสิ้นสุดลง และถูกแทนที่ด้วยคนกลุ่มใหม่ที่ไม่เกี่ยวข้องกัน

บทความนี้จะไล่เรียงว่า ตามหลักฐานที่น่าเชื่อถือ อะไรเกิดขึ้นจริงในช่วงปลายรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ตำนานพระเจ้าแตงหวานมีที่มาอย่างไรและน่าเชื่อถือระดับใด คนที่ปฏิเสธความสืบเนื่องของเขมรใช้เรื่องนี้เป็นข้ออ้างอย่างไร และแม้จะสมมุติว่าตำนานนี้เป็นเรื่องจริง ก็ไม่มีเหตุผลใดที่จะสรุปว่าประชาชนเขมรในพื้นที่เปลี่ยนเป็นคนละชนชาติไปตามข้ออ้างนั้น

นอกจากนี้แล้วในบทความยังได้รวมรวมข้อกล่าวอ้างอื่นๆที่เกี่ยวเนื่องกัน พร้อมคำอธิบายหักล้างโดยอ้างอิงงานวิจัยที่เชื่อถือได้ ผู้อ่านสามารถหาข้อมูลได้ในแหล่งอ้างอิงที่ใส่ไว้ข้างท้าย ซึ่งส่วนใหญ่เป็นงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในนานาชาติ

บทความนี้อ้างถึงเหตุการณ์จากหลายยุคสมัยประกอบกัน ตารางด้านล่างสรุปลำดับเหตุการณ์หลักไว้เพื่อให้เห็นภาพรวมก่อนอ่านรายละเอียดในหัวข้อถัดไป

ตลอดสมัยเมืองพระนครตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 16-19 กษัตริย์เขมรใช้ตำแหน่งแบบแผนเดียวกันในจารึกภาษาสันสกฤตและเขมรโบราณ คือ "วฺระ ปาท กมรเตง อญ ศฺรี...วรฺมเทว" ต่อท้ายด้วยพระนามเฉพาะเช่น อินทร- ยโศ- สูรฺย- ชย- ตามลำดับ หลังรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ราชสำนักเขมรค่อยๆเปลี่ยนไปนับถือพุทธศาสนาเถรวาทมากขึ้น เริ่มจากพระเจ้าศรีนทรวรมัน (ครองราชย์ พ.ศ. 1838-1850 / ค.ศ. 1295-1307) ตามด้วยพระเจ้าศรีนทรชัยวรมัน (พ.ศ. 1850-1870 / ค.ศ. 1307-1327)

กษัตริย์องค์สุดท้ายที่ปรากฏพระนามในศิลาจารึกคือพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 (ครองราชย์ราว พ.ศ. 1870-1879 / ค.ศ. 1327-1336) จารึกภาษาสันสกฤตหลักสุดท้ายของยุคพระนครสลักขึ้นในรัชกาลนี้เมื่อ พ.ศ. 1870 (ค.ศ. 1327) หลังจากนั้นไม่มีจารึกของกษัตริย์เขมรอีกเลยเป็นเวลากว่า 200 ปี จนกระทั่งกลับมาปรากฏอีกครั้งในช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ 21 (ราว ค.ศ. 1546 และ 1564) ในรัชกาลกษัตริย์ที่รู้จักกันในนามพระจันทราชา หรือ พระองค์จันท์ (ព្រះអង្គចន្ទ) ซึ่งใช้พระนามและตำแหน่งที่เปลี่ยนไปจากเดิม ไม่มีคำว่า "วรฺมเทว" อีกต่อไป

ช่องว่างของหลักฐานจารึกนี้เกิดขึ้นพร้อมกับการที่ราชสำนักและประชาชนหันไปนับถือพุทธศาสนาเถรวาทอย่างเต็มตัว ซึ่งไม่มีธรรมเนียมสร้างจารึกสรรเสริญกษัตริย์แบบเทวราชาเหมือนศาสนาฮินดูและมหายานที่ใช้มาก่อน นักประวัติศาสตร์จึงเตือนว่าไม่ควรอ่านช่องว่างของ "จารึก" เป็นช่องว่างของ "อาณาจักร" หรือ "ประชาชน" นักโบราณคดีพบว่าบริเวณเมืองพระนครเองยังคงมีประชากรอาศัยอยู่หนาแน่นต่อมาอีกนาน และมีการบูรณะปราสาทบางแห่งในช่วงเวลานี้ด้วยซ้ำ ราชสำนักเขมรยังส่งคณะทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับราชสำนักจีนสมัยราชวงศ์หมิงอย่างต่อเนื่องตลอดปลายพุทธศตวรรษที่ 19 ถึง 20 (ค.ศ. 1371-1499) ตามที่ปรากฏในบันทึกพงศาวดารหมิงสือลู่ (明實錄)

สาเหตุของการเปลี่ยนแปลงในช่วงนี้จึงเป็นเรื่องหลายปัจจัยประกอบกัน ไม่ใช่จุดพลิกผันจุดเดียว ได้แก่ ระบบชลประทานขนาดใหญ่ของเมืองพระนครที่ใช้งานมานานจนตื้นเขินและตัดไม้ทำลายป่าโดยรอบมากขึ้น ภาวะภัยแล้งยาวนานสลับกับพายุมรสุมรุนแรงในพุทธศตวรรษที่ 19-20 ตามหลักฐานวงปีต้นไม้ที่เบรนดัน บักลีย์ (Brendan Buckley) และคณะศึกษาไว้เมื่อ พ.ศ. 2553 (ค.ศ. 2010) การเปลี่ยนศูนย์กลางเศรษฐกิจจากเกษตรกรรมในแผ่นดินไปสู่การค้าทางทะเลชายฝั่งซึ่งทำให้เมืองพระนครที่อยู่ลึกเข้าไปในแผ่นดินมีความสำคัญลดลง และแรงกดดันทางทหารจากอาณาจักรอยุธยาที่เพิ่งสถาปนาขึ้นทางตะวันตก งานวิเคราะห์ตะกอนดินในเขตเมืองพระนครโดยแดน เพนนี (Dan Penny) และคณะ เมื่อ พ.ศ. 2562 (ค.ศ. 2019) ยืนยันว่าความเข้มข้นของการใช้พื้นที่ในตัวเมืองลดลงอย่างค่อยเป็นค่อยไปตลอดพุทธศตวรรษที่ 19 มากกว่าจะเกิดการล่มสลายฉับพลันในคราวเดียวตามที่เคยเชื่อกันว่าเกิดจากการยกทัพมาตีของอยุธยาใน พ.ศ. 1974 (ค.ศ. 1431) โดยเพนนีสรุปว่า "ประชาชนไม่ได้ทิ้งเมืองพระนครเพราะโครงสร้างพื้นฐานพังลง แต่โครงสร้างพื้นฐานพังลง (หรือไม่ได้รับการซ่อมบำรุง) เพราะชนชั้นนำของเมืองได้ทยอยออกจากพื้นที่ไปก่อนแล้วต่างหาก" ปัจจัยเหล่านี้ค่อยๆผลักดันให้ศูนย์อำนาจเขมรย้ายลงไปทางใต้สู่บริเวณจุดบรรจบแม่น้ำโขงกับทะเลสาบเขมร อันเป็นที่ตั้งของกรุงพนมเปญในเวลาต่อมา ทั้งนี้หลักฐานเหล่านี้อธิบายเพียงว่าเหตุใดตัวเมืองพระนครและศูนย์กลางอำนาจจึงเสื่อมความสำคัญลง ไม่ได้เกี่ยวข้องโดยตรงกับคำถามว่าองค์ประกอบเชื้อชาติของประชากรเปลี่ยนไปหรือไม่ ซึ่งจะกล่าวถึงด้วยหลักฐานที่ตรงประเด็นกว่าในหัวข้อที่ 11

นักประวัติศาสตร์อย่างเดวิด แชนด์เลอร์ (David Chandler) ชี้ว่าคำว่า "เสื่อมสลาย" หรือ "ล่มสลาย" ที่มักใช้เรียกช่วงเวลานี้อาจไม่เหมาะสมเท่ากับคำว่า "เปลี่ยนแปลง" โดยอ้างความเห็นของนักประวัติศาสตร์ โอลิเวอร์ วิลเลียม วอลเทอร์ส (Oliver William Wolters) ว่า "บางทีเราอาจด่วนสรุปเกินไปที่มองว่าความเสื่อมของเมืองพระนครในพุทธศตวรรษที่ 19-20 เป็นไปในระดับหายนะ" เพราะหากอาณาจักรเขมรล่มสลายถึงระดับหายนะในช่วงนั้นจริง ก็ยากจะอธิบายได้ว่าเหตุใดอาณาจักรจึงฟื้นตัวกลับมาเข้มแข็งพอจะแข่งขันการค้ากับอยุธยา และยังยกทัพไปตีอยุธยาชนะได้อีกหลายครั้งในเวลาต่อมา ตัวอย่างที่ชัดเจนคือรัชกาลพระสัตถาที่ 1 (ครองราชย์ พ.ศ. 2119-2127 / ค.ศ. 1576-1584) ซึ่งราว พ.ศ. 2123-2124 (ค.ศ. 1580-1581) ยกทัพเข้ายึดเมืองเพชรบุรีของสยามได้สำเร็จ และรุกลึกเข้าไปกวาดต้อนเชลยจากดินแดนสยามฝั่งตะวันออก อาศัยจังหวะที่อยุธยาอ่อนแอลงหลังเสียกรุงให้พม่าเมื่อ พ.ศ. 2112 (ค.ศ. 1569) ทั้งนี้ชัยชนะครั้งนี้เกิดขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 22 ซึ่งเป็นช่วงหลังจากราชสำนักเขมรฟื้นฟูตนเองและกลับมาปรากฏหลักฐานจารึกอีกครั้งแล้ว (ดูหัวข้อที่ 10) จึงเป็นเครื่องยืนยันว่าความเสื่อมในพุทธศตวรรษที่ 19-20 ไม่ได้ทำลายศักยภาพของอาณาจักรเขมรอย่างถาวรตามที่มักเข้าใจกัน มากกว่าจะเป็นหลักฐานว่าอาณาจักรเข้มแข็งต่อเนื่องไม่สะดุดตลอดช่วงเวลานั้นเอง

เมื่อจารึกหยุดบันทึกไปหลังรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 แหล่งข้อมูลเดียวที่เล่าเรื่องราชวงศ์เขมรต่อจากจุดนี้คือพระราชพงศาวดารเขมร (ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ) ซึ่งเป็นเอกสารที่เขียนขึ้นภายหลังเหตุการณ์เป็นเวลานานมาก ฉบับที่หลงเหลือส่วนใหญ่มาจากการชำระในพุทธศตวรรษที่ 23-24 กษัตริย์องค์แรกที่ปรากฏพระนามในพงศาวดารฉบับที่นักวิชาการศึกษาไว้จริงจังคือพระบรมนิพพานบท (ព្រះបរមនិព្វានបទ) ตามที่มาดแลน ฌีโต (Madeleine Giteau) นักวิชาการฝรั่งเศสแห่งสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพาทิศและอดีตภัณฑารักษ์พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติกัมพูชา ระบุไว้ในหนังสือ ประวัติเมืองพระนครของขอม

แต่ที่มาของพระบรมนิพพานบทตามที่นิยมเล่ากันมักผูกกับตำนานพื้นบ้านเรื่องบิดา กล่าวถึงชาวสวนสามัญชนคนหนึ่งชื่อชัย ผู้มีฝีมือปลูกแตงรสหวานเป็นพิเศษ จึงถูกเรียกว่า "นายแตงหวาน" ซึ่งชื่อนี้แปลตรงตัวจากภาษาเขมรว่า ត្រសក់ផ្អែម ซึ่งอ่านว่า /trɑ.sɑk pʔaem/ "เตราะส็อกปแอม" ในภาษาเขมรปัจจุบัน กษัตริย์ในเวลานั้นชื่นชอบแตงที่นายแตงหวานปลูกมาก ถึงกับสั่งห้ามขายแตงให้ผู้ใดนอกจากตน และมอบหอกเล่มหนึ่งให้นายแตงหวานไว้เฝ้าสวน

คืนหนึ่งกษัตริย์สงสัยว่านายแตงหวานลักลอบขายแตงให้ผู้อื่น จึงปลอมตัวลอบเข้าไปในสวนยามค่ำคืนเพื่อสอดแนมด้วยตนเอง นายแตงหวานเข้าใจผิดคิดว่าเป็นโจร จึงใช้หอกที่ได้รับแทงจนกษัตริย์เสียชีวิต เมื่อกษัตริย์องค์นั้นไม่มีรัชทายาท เหล่าโหราจารย์ พราหมณ์ และขุนนางไม่อาจตกลงกันได้ว่าใครควรครองราชย์ต่อ จึงใช้พิธีปล่อยช้างเผือกเสี่ยงทายตามธรรมเนียมเดิมของราชสำนัก ช้างเผือกเดินไปหมอบคำนับต่อหน้านายแตงหวานท่ามกลางขุนนางทั้งปวง เขาจึงได้รับการยกขึ้นเป็นกษัตริย์องค์ใหม่ และได้แต่งงานกับธิดาของกษัตริย์องค์ก่อน ให้กำเนิดโอรสสืบราชสมบัติต่อมาคือพระบรมนิพพานบทที่กล่าวถึงข้างต้น พงศาวดารกำหนดปีเหตุการณ์นี้ไว้ราว พ.ศ. 1879-1883 (ค.ศ. 1336-1340) ซึ่งต่อเนื่องมาจากปีที่พระเจ้าชัยวรมันที่ 9 สิ้นสุดรัชกาลพอดี ทั้งนี้พงศาวดารฉบับแปลไทย (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 71) เรียกกษัตริย์องค์ใหม่นี้ว่าพระเจ้าสุริโยพันธุ์ โดยใช้คำว่าบุรุษแตงหวาน บอกที่มาจากอาชีพเดิม

นักตะวันออกศึกษาชาวฝรั่งเศสเอดัวร์ อูว์แบร์ (Édouard Huber) ตีพิมพ์งานศึกษาเมื่อ พ.ศ. 2448 (ค.ศ. 1905) ชี้ให้เห็นว่าเรื่องเล่าพระเจ้าแตงหวานของกัมพูชามีโครงเรื่องแทบจะเหมือนกับตำนานพม่าเรื่องพระเจ้าญองอู้ ซอยะฮ่าน (ညောင်ဦး စောရဟန်) แห่งอาณาจักรพุกาม ผู้เป็นสามัญชนปีนต้นตาลขึ้นครองราชย์ในลักษณะคล้ายกัน ซึ่งปรากฏในพงศาวดารพม่าที่มีอายุเก่าแก่กว่า อูว์แบร์จึงสรุปว่าเรื่องเล่าฝ่ายเขมรน่าจะคัดลอกมาจากตำนานพม่าอีกทอดหนึ่ง มากกว่าจะเป็นบันทึกเหตุการณ์จริงที่เกิดขึ้นในกัมพูชาเอง

นอกจากนี้ รายพระนามกษัตริย์เขมรในตำนานที่พงศาวดารอ้างว่าสืบเนื่องมาตั้งแต่ 443 ปีก่อนคริสตกาล โดยมีกษัตริย์เพียง 19 องค์ครองราชย์ต่อเนื่องกันมาเกือบ 1,800 ปี ก็ถูกนักวิชาการตั้งข้อสังเกตว่าสั้นเกินกว่าจะเป็นไปได้จริง สะท้อนว่าโครงเรื่องทั้งหมดในส่วนนี้ของพงศาวดารน่าจะถูกเรียบเรียงขึ้นภายหลังมากกว่าจะเป็นบันทึกร่วมสมัย

นักเขมรวิทยาชาวกัมพูชาวง สุธารา (វង់ សុធារ៉ា) ผู้เชี่ยวชาญด้านจารึกเขมร ก็ตั้งข้อสังเกตในทำนองเดียวกันว่าเรื่องเล่าพระเจ้าแตงหวานเพิ่งปรากฏเป็นลายลักษณ์อักษรครั้งแรกในต้นฉบับพงศาวดารช่วงพุทธศตวรรษที่ 23-24 ห่างจากเหตุการณ์ที่อ้างว่าเกิดขึ้นถึง 400-500 ปี โดยไม่มีหลักฐานร่วมสมัยอยู่เลย ไม่ว่าจะเป็นจารึก บันทึกจีน หรือเอกสารต่างชาติอื่นใดยืนยันเรื่องนี้เลย เว็บไซต์ข่าว Khmer Times รายงานว่านักวิชาการกัมพูชาในปัจจุบันจำนวนหนึ่งถึงกับสรุปตรงๆว่าพระเจ้าแตงหวาน "เป็นเพียงกษัตริย์ในตำนานที่ไม่มีตัวตนจริง"

งานวิจัยปริญญาเอกของไมเคิล วิกเกอรี (Michael Vickery) แห่งมหาวิทยาลัยเยล เรื่อง Cambodia after Angkor: The Chronicular Evidence for the Fourteenth to Sixteenth Centuries (พ.ศ. 2520) ยิ่งชี้ให้เห็นปัญหาที่ลึกกว่านั้น คือเนื้อหาส่วนใหญ่ในพงศาวดารกัมพูชาที่ใช้เล่าประวัติศาสตร์ช่วงพุทธศตวรรษที่ 19-21 นี้ไม่ใช่บันทึกต้นฉบับที่น่าเชื่อถือ แต่เป็นเนื้อหาที่ถูก "ยืม" หรือ "ลอก" มาจากยุคสมัยอื่น รวมถึงลอกมาจากพงศาวดารอยุธยาแล้วดัดแปลงชื่อและรายละเอียด ทำให้แม้แต่ลำดับกษัตริย์และปีครองราชย์ที่เคยเชื่อกันว่าเป็นข้อเท็จจริงในช่วงนี้ก็ต้องพิจารณาด้วยความระมัดระวังอย่างมาก

ด้วยเหตุนี้ นักวิชาการฝ่ายกัมพูชาศึกษาจึงเปลี่ยนมุมมองต่อพระเจ้าแตงหวานอย่างชัดเจน จากที่เคยเชื่อกันว่าเป็นประวัติศาสตร์จริงในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 25 มาเป็นการยอมรับกันโดยทั่วไปตั้งแต่ราว พ.ศ. 2538 (ค.ศ. 1995) เป็นต้นมาว่านี่คือตำนานที่มีลักษณะเป็นนิทานปรัมปราอธิบายจุดเปลี่ยนทางศาสนาจากฮินดูสู่พุทธเถรวาทในเชิงสัญลักษณ์มากกว่าจะเป็นบันทึกเหตุการณ์จริง ซึ่งสอดคล้องกับรูปแบบตำนานลักษณะเดียวกันในประวัติศาสตร์เขมรยุคหลัง เช่นตำนานเสด็จกอน หรือ เจ้ากอง แห่งพุทธศตวรรษที่ 21 ที่นักวิชาการก็พบว่าถูกเรียบเรียงขึ้นภายหลังเพื่อวัตถุประสงค์ทางการเมืองเช่นกัน

แม้นักวิชาการจะเห็นตรงกันว่าพระเจ้าแตงหวานเป็นตำนานที่ความน่าเชื่อถือต่ำ แต่ในพื้นที่สาธารณะโดยเฉพาะสื่อออนไลน์ กลับมีการหยิบเรื่องนี้ไปเล่าราวกับเป็นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันได้ แล้วต่อยอดด้วยตรรกะประมาณว่า เมื่อคนที่ขึ้นครองราชย์เป็นเพียง "ทาส" หรือ "สามัญชนชั้นต่ำ" ที่สังหารกษัตริย์เดิม บวกกับการที่ช่วงเวลานี้ตรงกับจุดเปลี่ยนจากศาสนาฮินดูมาเป็นพุทธเถรวาทพอดี (ซึ่งจริงๆแล้วเป็นกระบวนการที่เริ่มมาก่อนหน้านั้นแล้ว ดูหัวข้อที่ 3) จึงสรุปว่านี่คือ "การปฏิวัติ" ที่ชนชั้นปกครองและประชากรเขมรโบราณผู้สร้างเมืองพระนครถูกกวาดล้างหรือแทนที่ไปทั้งหมด และคนกัมพูชาปัจจุบันจึงไม่ใช่ทายาทที่แท้จริงของผู้สร้างเมืองพระนคร

ตัวอย่างเช่น บทความหนึ่งในสื่อไทยที่เล่าเรื่องนี้ในชื่อ "คำสาปชัยวรมัน" ได้สรุปตอนท้ายว่าชนชาติกัมพูชาปัจจุบันเกิดจาก "การผสมปนเประหว่างชาวเขมร ทาส ชนชั้นล่าง และกลุ่มชาติพันธุ์อื่นเช่นชาวจาม" ซึ่งเป็นการอนุมานที่ไปไกลกว่าสิ่งที่ตำนานเล่าไว้มาก และไม่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์หรือโบราณคดีใดสนับสนุน

บางแหล่งข้อมูลออนไลน์ยังแต่งเสริมรายละเอียดเข้าไปในเรื่องเล่าให้เจาะจงยิ่งขึ้นไปอีก โดยอ้างว่าพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ถูกสังหารจาก "กบฏของทาสชาวจาม" แล้วโยงต่อไปว่า DNA ของ "บรรพบุรุษเขมร" ใกล้เคียงกับชนเผ่าบนหมู่เกาะอินโดนีเซีย (เช่นเกาะชวาและบอร์เนียว) มากที่สุด บางโพสต์ยังยกแผนภูมิวงกลมแสดงสัดส่วนพันธุกรรมจากงานวิจัยจริงมาประกอบด้วย ซึ่งจะกล่าวถึงรายละเอียดและการตีความที่ถูกต้องในหัวข้อที่ 11

ข้ออ้างลักษณะนี้มักถูกเสริมด้วยการอ้างจารึกที่มีคำแปลว่า "ทาสเขมร" ราวกับเป็นหลักฐานว่าชาวเขมรทั้งชาติเคยมีสถานะเป็นทาสมาก่อน และบางครั้งยังผสมกับความเข้าใจผิดอีกชุดหนึ่งที่ว่า "ขอม" ผู้สร้างปราสาทหินกับ "เขมร" ปัจจุบันเป็นคนละชนชาติกัน ทั้งสองประเด็นนี้จะอธิบายด้วยหลักฐานจารึกในหัวข้อที่ 9

รูปแบบร่วมของข้ออ้างเหล่านี้คือการนำตำนานที่ยังพิสูจน์ไม่ได้ มารวมกับจารึกที่ถูกอ่านความหมายผิด แล้วซ้อนทับเข้ากับการเปลี่ยนแปลงทางศาสนาและราชวงศ์ที่เกิดขึ้นจริง เพื่อสร้างภาพว่ามี "การเปลี่ยนชนชาติ" เกิดขึ้น ทั้งที่นักประวัติศาสตร์กระแสหลักมองเหตุการณ์ช่วงนี้เป็นเพียงวิกฤตการสืบราชสมบัติและการเปลี่ยนแปลงทางศาสนาวัฒนธรรมเท่านั้น

ประเด็นหนึ่งที่น่าพูดถึงก็คือ ถึงแม้จะสมมุติให้ตำนานพระเจ้าแตงหวานเป็นเรื่องจริงทั้งหมดตามที่พงศาวดารเล่าไว้ เนื้อเรื่องก็ไม่ได้บ่งชี้ถึงการเปลี่ยนชนชาติ นายแตงหวานตามตำนานเป็นคนสวนในราชสำนักเขมรเอง พูดภาษาเขมร อาศัยอยู่ในสังคมเขมรมาแต่เดิม เช่นเดียวกับเหล่าชนชั้นปกครอง การขึ้นครองราชย์ของเขาเกิดผ่านพิธีกรรมเสี่ยงทายด้วยช้างเผือกซึ่งเป็นธรรมเนียมของราชสำนักเขมรเองอยู่แล้ว ไม่ใช่การรุกรานจากภายนอก สิ่งที่เปลี่ยนไปตามตำนานนี้คือ "ตัวบุคคลและราชสกุลผู้ครองบัลลังก์" เท่านั้น ไม่ใช่ "ประชาชนทั่วไป" ซึ่งยังคงเป็นชาวนาเขมรที่พูดภาษาเขมรอาศัยอยู่รอบทะเลสาบเขมรเช่นเดิม ไม่ได้หายไปไหนทั้งก่อนและหลังเหตุการณ์นี้

การที่สามัญชนหรือคนชั้นล่างลุกขึ้นยึดอำนาจจากชนชั้นปกครองเดิมเป็นรูปแบบที่พบได้ทั่วไปในประวัติศาสตร์โลก และมักไม่ได้หมายถึงการเปลี่ยนชนชาติของประเทศนั้น เช่น ราชวงศ์มัมลูก (دولة المماليك) ในอียิปต์ที่ก่อตั้งโดยอดีตทาสทหาร แต่ก็ยังคงปกครองประชากรอียิปต์กลุ่มเดิม การพิชิตอังกฤษของชาวนอร์มันใน ค.ศ. 1066 (พ.ศ. 1609) ที่เปลี่ยนชนชั้นปกครองเป็นขุนนางพูดภาษาฝรั่งเศส แต่ประชากรอังกฤษ ภาษา และอัตลักษณ์ความเป็นอังกฤษก็ยังคงสืบเนื่องต่อมาจนซึมซับชนชั้นปกครองใหม่เข้าไปในที่สุด หรือแม้แต่การที่สามัญชนกบฏอย่างหลิวปังลุกขึ้นก่อตั้งราชวงศ์ฮั่นของจีน ก็ไม่เคยมีใครนำมาอ้างว่าชนชาติจีนเปลี่ยนไปเป็นคนละกลุ่ม การรัฐประหารหรือกบฏที่นำโดยคนใต้ปกครองจึงเป็นเพียงปรากฏการณ์ทางการเมืองปกติ ซึ่งไม่จำเป็นจะต้องเกี่ยวกับความสืบเนื่องทางชาติพันธุ์ของประเทศนั้น

ข้ออ้างที่พบจริงในโลกออนไลน์ไม่ได้หยุดอยู่แค่การกล่าวคลุมเครือว่า "คนเขมรเคยเป็นทาส" แต่มีทั้งคลิปเพจข่าวโทรทัศน์ที่กล่าวตรงๆว่า "คำว่าเขมรแปลว่าทาส" และบทความความเห็นในเว็บไซต์ mgronline.com ที่ไม่มีการใส่แหล่งอ้างอิงในตัวบทความเลย นำเรื่องพระเจ้าแตงหวานมาตีความใหม่ว่าเป็นทาสเขมรพื้นเมืองก่อกบฏสังหารกษัตริย์สยามผู้สร้างเมืองพระนคร โดยอ้างสีผิวและคำนับเลขในบันทึกของราชทูตจีนที่มาเยือนเมืองพระนครประกอบ แม้จะไม่มีน้ำหนักทางวิชาการ แต่ก็เป็นข้ออ้างที่ถูกนำไปใช้แพร่หลายพอจะควรชี้แจง

ข้อ "เขมรแปลว่าทาส" นั้นส่วนหนึ่งน่าจะมาจากการตีความจารึกเมลบผิดพลาด ดังที่อธิบายในหัวข้อที่ 9

ส่วนข้อสีผิวและคำนับเลขที่แตกต่างกันระหว่างขุนนางกับราษฎร อ้างอิงบันทึกของราชทูตจีนโจว ต๋ากวาน (周達觀) ในหนังสือ "บันทึกขนบธรรมเนียมเจินล่า" (真臘風土記) ซึ่งเขียนขึ้นหลังพำนักอยู่ที่เมืองพระนครระหว่าง พ.ศ. 1839-1840 (ค.ศ. 1296-1297) แต่บทความไม่ได้ระบุตำแหน่งอ้างอิงในต้นฉบับไว้เลย จึงไม่อาจตรวจสอบความถูกต้องได้ ต่อให้เป็นจริง สีผิวที่ต่างกันตามระดับชนชั้น (ผู้ไม่ต้องทำงานกลางแดดมักมีผิวขาวกว่าไม่ว่าเชื้อชาติใด) และศัพท์เฉพาะราชสำนักที่ต่างจากภาษาสามัญชน ก็เป็นปรากฏการณ์สังคมมีลำดับชั้นทั่วไป ไม่ใช่หลักฐานเชื้อชาติ ที่สำคัญกว่านั้นคือสมมติฐาน "ขอมคือคนสยาม" ขัดกับหลักฐานในหัวข้อที่ 9 เอง เพราะคำว่า "ขอม" ปรากฏครั้งแรกในจารึกสุโขทัยในฐานะคำที่ชาวสยามใช้เรียกคนอื่น ไม่ใช่เรียกตนเอง และตลอด 600 ปีของยุคเมืองพระนครไม่มีจารึกกษัตริย์เขมรหลักใดใช้ภาษาไทยเลย มีแต่จารึกสันสกฤตและเขมรโบราณ ในทางกลับกันตัวอักษรและคติสุโขทัยเองกลับได้รับอิทธิพลจากเขมร ตรงข้ามทิศทางที่ข้ออ้างนี้เสนอ ส่วนการตีความตำนานพระเจ้าแตงหวานเป็นกบฏชาติพันธุ์ก็ไม่มีมูลจากพงศาวดารต้นฉบับ (หัวข้อ 4) และต่อยอดจากตำนานที่น่าเชื่อถือต่ำอยู่แล้ว (หัวข้อ 5)

แม้จะตัดข้ออ้างเรื่องชนชาติทาสทั้งชาติออกไปแล้ว สังคมเมืองพระนครก็มีสถาบันทาสอยู่จริงเช่นเดียวกับสังคมยุคก่อนสมัยใหม่ทั่วไป ซึ่งควรแยกพิจารณาเป็นสองสถาบันที่ต่างกัน สถาบันแรกคือ "ทาสในครัวเรือน" ของคนมั่งมี ซึ่งโจว ต๋ากวานบันทึกไว้ว่าส่วนใหญ่เป็นคนป่าที่ถูกจับมาจากชนเผ่าบนภูเขา ไม่ใช่ชาวเขมรและไม่ได้นับถือศาสนาเดียวกัน สถาบันที่สองคือผู้ถูกถวายแด่ศาสนสถานที่จารึกเรียกว่า "กฺญุม" ซึ่งมีมาก่อนหน้านั้นกว่า 600 ปี เป็นคำกว้างๆที่รวมคนหลายเชื้อชาติปนกัน รวมทั้งชาวเขมรเองด้วยดังที่ปรากฏในจารึกเมลบ (ดูหัวข้อที่ 9) การถวายคนให้ศาสนสถานเป็นธรรมเนียมทำบุญทั่วไปไม่จำกัดเชื้อชาติ จึงไม่ใช่สถานะเดียวกับทาสในครัวเรือนที่เป็นทรัพย์สินส่วนตัว กล่าวโดยสรุป ทาสในสังคมเขมรโบราณจึงไม่ได้เป็นกลุ่มเชื้อชาติเดียวตายตัว แต่ในสถานะทาสที่ต่ำสุดซึ่งเป็นภาพจำของคำว่า "ชนชั้นทาส" นั้น หลักฐานร่วมสมัยชี้ตรงกันว่าส่วนใหญ่ไม่ใช่ชาวเขมรเอง

สังคมเขมรยุคเมืองพระนครจึงมีลำดับชั้นทางสังคมอยู่จริง ตั้งแต่กษัตริย์ ขุนนาง พระ ไปจนถึงชาวนาสามัญและทาส แต่ทั้งชนชั้นปกครองและชนชั้นสามัญชนส่วนใหญ่ล้วนเป็นชาวเขมรด้วยกันเอง ไม่มีหลักฐานใดชี้ว่ากษัตริย์และขุนนางเป็นคนละเชื้อชาติกับราษฎรทั่วไป ส่วนชนชั้นทาสในครัวเรือนซึ่งเป็นกลุ่มล่างสุดของสังคมกลับเป็นกลุ่มที่ไม่ใช่ชาวเขมรเสียส่วนใหญ่ตามที่ผู้เห็นเหตุการณ์ร่วมสมัยบันทึกไว้เอง

งานวิจัยด้านโบราณคดีล่าสุดที่ใช้ข้อมูลจากเลเซอร์สแกนภูมิประเทศ (LIDAR) ร่วมกับการขุดค้นและการหาอายุด้วยคาร์บอนกัมมันตรังสี ตีพิมพ์ในวารสาร Science Advances เมื่อ พ.ศ. 2564 (ค.ศ. 2021) โดยทีมวิจัยนำโดยซาราห์ คลาสเซน, เดเมียน อีแวนส์ และมิเรียม สตาร์ก ประเมินว่าบริเวณเมืองพระนครใหญ่ ในช่วงรุ่งเรืองสุดพุทธศตวรรษที่ 18 มีประชากรราว 700,000-900,000 คน ซึ่งส่วนใหญ่ล้นหลามเป็นชาวนาเขมรที่ทำนาเลี้ยงระบบชลประทานของเมือง ประชากรกลุ่มนี้เองคือคนส่วนใหญ่ของสังคมเขมรยุคพระนครและเป็นกลุ่มเดียวกับที่ยังคงอาศัยอยู่รอบทะเลสาบเขมรต่อเนื่องมาทั้งก่อนและหลังเหตุการณ์ทางการเมืองในช่วงพุทธศตวรรษที่ 19-20 จึงไม่มีพื้นฐานทางประชากรศาสตร์ใดที่จะรองรับข้ออ้างเรื่องการเปลี่ยนชนชาติในช่วงเวลานี้เลย

คำว่า "เขมร" ในฐานะชื่อชนชาติปรากฏอยู่ในหลักฐานจารึกมาก่อนสมัยเมืองพระนครนานมาก จารึกที่เก่าแก่ที่สุดที่พบคำนี้คือศิลาจารึกเมลบ (សិលាចារឹកមេលប់) หรือที่เรียกกันด้วยรหัสย่อว่า "Ka. 64" เป็นจารึกเขมรโบราณสมัยก่อนเมืองพระนคร อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12 (ราวคริสต์ศตวรรษที่ 7) พบที่บ้านเมลบ ตำบลระกา อำเภอพารัง จังหวัดไพรแวง ทางตะวันออกของกรุงพนมเปญ ในบรรทัดที่ 13 ปรากฏข้อความ "กฺญุม เกฺมร" (ក្ញុំ ក្មេរ) ซึ่งแปลว่า "ข้ารับใช้ (ที่เป็น) ชาวเขมร" เป็นการบันทึกว่าผู้รับใช้ที่ถวายแด่ศาสนสถานคนหนึ่งมีเชื้อชาติเขมร

จารึกหลักนี้เองที่มักถูกอ้างถึงในโลกออนไลน์ในชื่อ "จารึกทาสเขมร" ราวกับเป็นหลักฐานว่าชาวเขมรทั้งชาติเคยมีสถานะเป็นทาสมาก่อน แต่เมื่อพิจารณาบริบทแล้ว คำว่า "กฺญุม" ในที่นี้เป็นคำเรียกผู้รับใช้หรือข้าทาสที่ถวายให้แก่ศาสนสถานตามธรรมเนียมการทำบุญทั่วไปของยุคนั้น ซึ่งจารึกเขมรโบราณและสมัยเมืองพระนครหลายหลักก็มีธรรมเนียมบันทึกชื่อและบางครั้งระบุถิ่นกำเนิดหรือเชื้อชาติของผู้รับใช้เหล่านี้ไว้เช่นกัน ไม่ว่าจะเป็นชาวเขมร ชาวจาม หรือกลุ่มชนอื่น การพบคำว่า "เขมร" กำกับชื่อผู้รับใช้คนหนึ่งจึงเป็นเพียงการระบุถิ่นกำเนิดตามธรรมเนียมทะเบียนทรัพย์สินของศาสนสถาน ไม่ใช่การประกาศว่าชาวเขมรทั้งชาติมีสถานะเป็นทาส เช่นเดียวกับที่นักวิชาการอย่างวิกเกอรีพบว่าคำเรียกเชื้อชาติ/ถิ่นกำเนิดอื่นๆเช่น "เสียม" ก็ถูกใช้กำกับชื่อผู้รับใช้ในจารึกเขมรโบราณลักษณะเดียวกันนี้ด้วย

ความสับสนนี้ยังถูกขยายต่อไปอีกขั้นในโลกออนไลน์บางส่วนที่อ้างตรงๆว่า "คำว่าเขมรแปลว่าทาส" ซึ่งน่าจะมาจากการเห็นคำว่า "กฺญุม" ซึ่งแปลว่าทาส/ผู้รับใช้ เขียนอยู่ติดกับคำว่า "เขมร" ในจารึกที่เก่าแก่ที่สุดนี้เอง แล้วเข้าใจผิดว่าคำทั้งสองเป็นคำเดียวกันหรือมีความหมายเดียวกัน ทั้งที่จารึกเพียงบันทึกว่าผู้รับใช้คนหนึ่งมีเชื้อชาติเขมรเท่านั้น คำว่า "กฺญุม" (ខ្ញុំ) นี้เองที่ต่อมากลายเป็นสรรพนามบุรุษที่หนึ่ง "ฉัน" ในภาษาเขมรปัจจุบัน ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ปกติที่พบในหลายภาษาของภูมิภาคนี้ (เทียบ "ข้า" ในภาษาไทย "ข้อย" ในภาษาลาว หรือ 僕 โบกุ ในภาษาญี่ปุ่น ที่ล้วนมาจากคำแปลว่าผู้รับใช้/ทาสเช่นกัน) ไม่มีใครตีความว่าชื่อชนชาติไทย ลาว หรือญี่ปุ่นแปลว่าทาสไปด้วย ตรรกะเดียวกันนี้จึงใช้ไม่ได้กับคำว่า "เขมร" เช่นกัน เพราะ "เขมร" (ខ្មែរ) กับ "กฺญุม" (ខ្ញុំ) เป็นคำคนละคำที่ไม่มีรากศัพท์เกี่ยวข้องกันเลย

ที่สำคัญยิ่งกว่านั้นคือ จารึกนี้แสดงให้เห็นว่ามีการใช้คำว่า "เขมร" (ในรูปเก่า "เกฺมร") มาตั้งแต่ราวคริสต์ศตวรรษที่ 7 แล้ว และคำนี้ยังปรากฏต่อเนื่องในจารึกก่อนเมืองพระนครอีกหลายหลัก เช่น K. 11 และ K. 18 จากจังหวัดตาแก้ว และปรากฏต่อมาตลอดสมัยเมืองพระนคร เช่นในจารึกปราสาทบันทายฉมาร์ (K. 227) สมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ที่ใช้คำว่า "อฺนก เขฺมร" หมายถึง "ชาวเขมร" ในความหมายเดียวกับที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน

นอกจากนี้ ชื่อเรียกชนชาตินี้ยังปรากฏเป็นเอกสารของชนชาติเพื่อนบ้านโดยอิสระจากกันมาตั้งแต่ก่อนยุคปลายเมืองพระนครเช่นกัน ตามการศึกษาของมีแช็ล อ็องแตลม์ (Michel Antelme) จารึกภาษาจามโบราณตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 16 บันทึกรูปคำ "kvir" หรือ "kmir" เอกสารจีนบันทึกรูปคำอย่าง "ki-mieh" หรือ "kao-mien" ส่วนเอกสารภูมิศาสตร์อาหรับตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 14-15 ก็บันทึกรูปคำ "qmar" หรือ "qimar" ไว้อ้างถึงชนชาติกลุ่มเดียวกันนี้ทั้งสิ้น สะท้อนว่าชนชาติเขมรถูกรับรู้ว่าเป็นกลุ่มชนที่มีอัตลักษณ์ต่อเนื่องมายาวนานนับพันปีทั้งจากมุมมองภายในและภายนอก ไม่มีช่องว่างหรือ "คนกลุ่มใหม่" ปรากฏขึ้นมาแทนที่ ณ จุดใดในหลักฐานเหล่านี้เลย

ส่วนความเข้าใจผิดอีกชุดหนึ่งที่ว่า "ขอม" ผู้สร้างปราสาทหินกับ "เขมร" ปัจจุบันเป็นคนละชนชาตินั้น เมื่อตรวจสอบหลักฐานจารึกแล้วพบว่าคำว่า "ขอม" ไม่เคยปรากฏอยู่ในจารึกเขมรโบราณแม้แต่หลักเดียวทั้งสมัยก่อนเมืองพระนครและสมัยเมืองพระนคร นั่นคือชาวเขมรเองไม่เคยเรียกตัวเองว่า "ขอม" เลย คำนี้กลับพบครั้งแรกในจารึกสุโขทัย ซึ่งตามการศึกษาของศานติ ภักดีคำ น่าจะกลายเสียงมาจากคำเขมรโบราณว่า "กโรม" (แปลว่า "ใต้/ทางล่าง") ที่ชาวสุโขทัยใช้เรียกกลุ่มคนทางใต้ของตน ซึ่งอาจหมายถึงชาวไทยลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาที่รับวัฒนธรรมเขมรไปมากกว่าจะหมายถึงชาวเขมรเมืองพระนครโดยสายเลือดโดยตรงด้วยซ้ำ แสดงว่า "ขอม" เป็นคำเรียกเชิงภูมิศาสตร์และวัฒนธรรมที่ชนชาติอื่นใช้เรียก ไม่ใช่ชื่อชนชาติที่มีอยู่จริง จึงไม่อาจนำมาใช้เป็นหลักฐานแบ่งแยกเชื้อชาติระหว่างผู้สร้างเมืองพระนครกับชาวเขมรปัจจุบันได้ตั้งแต่ต้น

งานศึกษาปริญญาเอกของวิกเกอรีที่กล่าวถึงในหัวข้อที่ 5 ชี้ให้เห็นว่าภาพ "จุดพลิกผัน" อันเฉียบพลันที่พงศาวดารเล่าไว้นั้น ส่วนหนึ่งเป็นผลจากการที่พงศาวดารฉบับหลังถูกเรียบเรียงขึ้นด้วยเนื้อหาที่ไม่น่าเชื่อถือ มากกว่าจะสะท้อนความเป็นจริงทางประวัติศาสตร์ที่ขาดตอนอย่างฉับพลันจริงๆ ช่องว่างของจารึกสะท้อนเพียงการเปลี่ยนสื่อบันทึกตามการเปลี่ยนศาสนา ไม่ใช่ช่องว่างของการดำรงอยู่ของรัฐหรือประชากร ดังที่กล่าวไปแล้วว่าราชสำนักเขมรยังคงส่งคณะทูตไปจีนอย่างต่อเนื่องตลอดช่วงเวลานี้ ซึ่งเป็นหลักฐานว่ารัฐเขมรเดียวกันนี้ยังดำรงอยู่ต่อเนื่องโดยไม่ขาดตอน แม้จะไม่มีศิลาจารึกหลงเหลือมาก็ตาม ทั้งนี้ข้อสังเกตนี้ยังเป็นเพียงการอนุมานจากความไม่น่าเชื่อถือของพงศาวดารเท่านั้น

หลักฐานที่ชัดเจนยิ่งกว่านั้นคือ กษัตริย์เขมรยุคหลังช่องว่างจารึกเองก็ปฏิบัติต่อเมืองพระนครในฐานะมรดกของบรรพบุรุษตนเองโดยตรง ตามการศึกษาของญึม สุธาวินท์ (ញឹម សុធាវិន្ទ) ซึ่งอ้างอิงจารึกที่ชำระโดยฌอร์ฌ เซแด็ส (George Cœdès) ในบทความเรื่อง La date d'exécution des deux bas-reliefs tardifs d'Angkor Vat ตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2505 (ค.ศ. 1962) พระจันทราชากษัตริย์ผู้ก่อตั้งกรุงละแวก (លង្វែក) ในพุทธศตวรรษที่ 21 ได้กลับไปยังเมืองพระนครและบูรณะภาพสลักผนังด้านตะวันออกเฉียงเหนือของนครวัดที่ค้างไว้ตั้งแต่รัชกาลพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ผู้สร้างนครวัดเมื่อพุทธศตวรรษที่ 17 ให้แล้วเสร็จ ตามจารึกที่สลักขึ้นระหว่าง พ.ศ. 2089-2107 (ค.ศ. 1546-1564) ซึ่งในวงวิชาการเรียกกันตามปีจารึกนี้เอง (ยังไม่มีเลขทะเบียนจารึก K. ที่ใช้อ้างอิงกันทั่วไปในเอกสารที่ตรวจสอบได้) วิกเกอรีเองก็อ้างอิงจารึกชุดเดียวกันนี้จากงานชำระของเซแด็สเช่นกัน กษัตริย์องค์ต่อมาคือพระสัตถา ก็ได้กลับไปบูรณะนครวัดเพิ่มเติมอีก แสดงว่าราชสำนักเขมรในช่วงหลังช่องว่างจารึกมองตนเองเป็นทายาทโดยตรงของผู้สร้างเมืองพระนคร ไม่ใช่คนละชนชาติที่เพิ่งมาพบเมืองร้าง

นอกจากนี้ยังพบร่องรอย "ลานพุทธศาสนา" หรือที่ภาษาเขมรเรียกว่า "เขือนพระวิหาร" (ខឿនព្រះវិហារ แปลว่า "ฐานวิหาร") ซึ่งเป็นฐานอิฐหรือศิลาแลงขนาดย่อมที่เคยรองรับอาคารวิหารไม้ของวัดพุทธเถรวาท กระจายอยู่หลายแห่งทั่วเขตเมืองพระนครธม ส่วนใหญ่สร้างซ้อนทับบนซากปราสาทฮินดูหรือมหายานยุคเก่าตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา ตามการศึกษาของอ็องรี มาร์ชาล (Henri Marchal) นักโบราณคดีฝรั่งเศสผู้บุกเบิกงานอนุรักษ์เมืองพระนคร แสดงว่ามีชุมชนอาศัยอยู่ต่อเนื่องไม่เคยขาดช่วงตลอดพุทธศตวรรษที่ 19-21 เช่นกัน

อีกหลักฐานที่อธิบายว่าเกิดการเปลี่ยนกลุ่มประชากรหรือไม่มาจากงานพันธุศาสตร์โบราณคดีของ ปิยะ ช่างไม้ และคณะ ตีพิมพ์ในวารสาร Scientific Reports เมื่อ พ.ศ. 2565 (ค.ศ. 2022) ทีมวิจัยสกัด DNA โบราณจากโครงกระดูกมนุษย์ที่สุสานทวลวัดคำนูร (ទួលវត្តគំនូរ) แหล่งโบราณคดีนครบุรี (អង្គរបុរី) จังหวัดตาแก้ว มีอายุราว พ.ศ. 621-777 (ค.ศ. 78-234) ซึ่งเก่าแก่กว่ายุคเมืองพระนครเองเสียอีก พบว่าบุคคลนี้มีสายพันธุกรรมร่วมกับชาวกัมพูชาปัจจุบันมากกว่าประชากรเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ส่วนใหญ่ในปัจจุบัน แสดงถึงความสืบเนื่องทางพันธุกรรมของประชากรในพื้นที่นี้อย่างต่อเนื่องยาวนานเกือบ 2,000 ปี ครอบคลุมทั้งช่วงก่อนเมืองพระนคร ช่วงเมืองพระนคร และช่วงเปลี่ยนผ่านหลังพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ที่กำลังกล่าวถึง จึงไม่มีหลักฐานทางพันธุกรรมใดรองรับการมี "ประชากรกลุ่มใหม่" เข้ามาแทนที่ประชากรเดิม ณ ช่วงเวลาใดเลย

ถึงกระนั้นก็ยังมีผู้พยายามอ้างหลักฐานพันธุกรรมมาสนับสนุนทฤษฎีเปลี่ยนชนชาติอยู่ ดังที่กล่าวถึงในหัวข้อที่ 6 ข้ออ้างหนึ่งที่พบในโลกออนไลน์คือการอ้างว่าพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 ถูกสังหารจาก "กบฏของทาสชาวจาม" ข้ออ้างนี้มีปัญหาด้านประวัติศาสตร์ เพราะน่าจะนำเหตุการณ์จริงที่เกิดขึ้นก่อนหน้าเกือบ 150 ปีมาปะปนกัน คือใน พ.ศ. 1720 (ค.ศ. 1177) กองทัพเรือจามภายใต้พระเจ้าชัยอินทรวรมันที่ 4 (กษัตริย์จาม ปี พ.ศ. 1710-1735, ค.ศ. 1167–1192) บุกปล้นกรุงยโศธรปุระสำเร็จและสังหารกษัตริย์ตรีภูวนาทิตยวรมัน (ผู้ซึ่งเองก็เคยแย่งชิงราชสมบัติมาก่อนเช่นกัน) นี่คือการรุกรานจากกองทัพต่างชาติของอาณาจักรจามปาที่ยังเป็นอิสระอยู่ในเวลานั้น ไม่ใช่ "กบฏทาส" ภายในราชสำนักเขมร และพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ก็ได้กอบกู้เมืองคืนได้ภายใน 4 ปีถัดมา ยิ่งไปกว่านั้นยังยกทัพตีจามปากลับจนผนวกเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรเขมรได้อีกหลายสิบปี ตรงข้ามกับภาพที่ว่าจามเข้ามามีอำนาจเหนือกัมพูชา อย่างไรก็ตาม การแก้ไขข้อเท็จจริงเรื่องเหตุการณ์และช่วงเวลานี้เพียงอย่างเดียวยังไม่พอจะหักล้างสมมติฐานที่ว่าการปะทะกับจามปาในช่วงนี้อาจเป็นจุดเริ่มของกระบวนการผสมกลมกลืนประชากรระยะยาวได้ทั้งหมด หลักฐานที่ตอบคำถามนี้ได้ตรงประเด็นกว่าคือหลักฐานพันธุกรรมโดยตรงเกี่ยวกับชาวจาม ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไป ทั้งนี้ชาวจามเองก็เป็นชนชาติที่มีอารยธรรม ทั้งมีอักษรเป็นของตัวเอง มีการสร้างศิลาจารึก จึงยิ่งไม่ควรที่จะตกเป็นเป้าของการเหยียดเชื้อชาติ

ส่วนแผนภูมิวงกลมที่บางโพสต์นำมาเปรียบเทียบสัดส่วนพันธุกรรมของเขมรกับอินโดนีเซีย ว่าใกล้เคียงกันมากกว่าที่ลาวกับไทยมีต่อกันนั้น น่าสนใจตรงที่มีที่มาจากงานวิจัยทางวิทยาศาสตร์จริง งานวิจัยของทีมเดียวกับที่กล่าวถึงข้างต้น นำโดยปิยะ ช่างไม้ และพาเวล เฟลกอนตอฟ (Pavel Flegontov) ตีพิมพ์ในวารสาร PLOS Genetics เมื่อ พ.ศ. 2565 (ค.ศ. 2022) ในชื่อ "Indian genetic heritage in Southeast Asian populations" พบว่านอกจากสายพันธุกรรมเอเชียใต้แล้ว ชาวเขมรกัมพูชายังมีองค์ประกอบทางพันธุกรรมส่วนหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับสายพันธุกรรมออสโตรนีเซียนซึ่งพบมากในประชากรเกาะเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อย่างมาเลย์และอินโดนีเซียอยู่จริง

แต่คณะผู้วิจัยระบุไว้ชัดเจนว่าสายพันธุกรรมส่วนนี้น่าจะเข้าสู่ชาวเขมรผ่านทางชาวจาม อันเป็นผลจากการติดต่อสัมพันธ์อันยาวนานระหว่างอาณาจักรกัมพูชาโบราณกับอาณาจักรจามปา เนื่องจากชาวจามพูดภาษาตระกูลออสโตรนีเซียนและเป็นชนกลุ่มน้อยที่ใหญ่ที่สุดในกัมพูชามาจนถึงปัจจุบัน ไม่ใช่เพราะชาวเขมรทั้งชาติมีต้นกำเนิดจากอินโดนีเซียโดยตรง และคณะผู้วิจัยประเมินอายุของการผสมสายพันธุกรรมนี้ไว้ที่ราว 771-808 ปีก่อนปัจจุบัน ตรงกับช่วงราวคริสต์ศตวรรษที่ 12-13 คือช่วงเวลาที่จามปากับกัมพูชาปะทะและติดต่อกันอย่างเข้มข้นที่สุดในรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ภายหลังเหตุการณ์จามบุกยโศธรปุระที่กล่าวถึงข้างต้นพอดี ซึ่งเก่าแก่กว่ารัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 และตำนานพระเจ้าแตงหวานเกือบสองศตวรรษ

ที่สำคัญยิ่งกว่านั้น งานวิจัยฉบับเดียวกันยังระบุชัดว่าองค์ประกอบพันธุกรรมส่วนใหญ่หรือฐานหลักของชาวเขมรทั้งจากกัมพูชาและจากไทยยังคงเป็นสายพันธุกรรมท้องถิ่นเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แบบเดียวกับกลุ่มชาติพันธุ์มลาบรี (Mlabri) ซึ่งเป็นสายพันธุกรรมพื้นเมืองดั้งเดิมของภูมิภาคนี้เอง ส่วนสายพันธุกรรมออสโตรนีเซียนที่ได้จากชาวจามเป็นเพียงองค์ประกอบเสริมส่วนน้อยที่ทับซ้อนเข้ามาภายหลังเท่านั้น ไม่ใช่ฐานหลักของบรรพบุรุษชาวเขมรตามที่ภาพชุดดังกล่าวอาจทำให้เข้าใจผิดได้

หลักฐานด้านภาษาศาสตร์ก็ชี้ไปทางเดียวกัน พจนานุกรมภาษาเขมรยุคกลางที่ชำระโดยฟิลิป เจนเนอร์ (Philip Jenner) และดัก คูเปอร์ (Doug Cooper) ตีพิมพ์โดย Pacific Linguistics เมื่อ พ.ศ. 2554 (ค.ศ. 2011) รวบรวมคำศัพท์จากจารึกภาษาเขมรกลางกว่า 60 หลัก ซึ่งมีอายุตั้งแต่ พ.ศ. 1976 (ค.ศ. 1433) เป็นต้นไป แสดงว่าแม้จารึกสันสกฤตแบบราชสำนักจะหยุดไปหลังรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 แต่การจารึกภาษาเขมรเองไม่เคยหยุดชะงักไปด้วย ภาษาเขมรวิวัฒนาการต่อเนื่องจากเขมรโบราณมาเป็นเขมรกลาง แล้วจึงเป็นเขมรปัจจุบันโดยไม่ขาดตอน มีจารึกและเอกสารบันทึกร่องรอยการเปลี่ยนแปลงเสียงและคำศัพท์ไว้ตลอดสาย ไม่มีช่วงใดที่ภาษาเขมรถูกแทนที่ด้วยภาษาอื่นหรือปรากฏร่องรอยของประชากรกลุ่มใหม่เข้ามาแทนที่

เมื่อรวมหลักฐานสามด้านในหัวข้อที่ 10-12 เข้าด้วยกัน คือความต่อเนื่องของรัฐและการที่ราชสำนักเขมรยุคหลังช่องว่างจารึกยอมรับตนเองเป็นทายาทของผู้สร้างเมืองพระนครโดยตรง ความสืบเนื่องทางพันธุกรรม และความสืบเนื่องทางภาษา จึงกล่าวได้ว่าไม่มีหลักฐานเชิงประจักษ์ใดรองรับทฤษฎีที่ว่ามีชนชาติหนึ่งหายไปแล้วถูกแทนที่ด้วยอีกชนชาติหนึ่งในช่วงเปลี่ยนผ่านหลังพระเจ้าชัยวรมันที่ 9

การที่จารึกของกษัตริย์เขมรหยุดปรากฏหลังรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 9 เป็นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ แต่สาเหตุที่แท้จริงเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนศาสนาและรูปแบบการบันทึกประวัติศาสตร์ ไม่ใช่การล่มสลายของรัฐหรือประชากร ส่วนตำนานพระเจ้าแตงหวานที่มักถูกนำมาผูกกับเหตุการณ์นี้ ก็เป็นเรื่องเล่าที่มีความน่าเชื่อถือต่ำ โดยถูกมองว่าเป็นตำนานที่หยิบยืมโครงเรื่องมาจากที่อื่นและเรียบเรียงขึ้นภายหลังเหตุการณ์หลายร้อยปี เพื่ออธิบายการเปลี่ยนผ่านทางศาสนาและราชวงศ์ในเชิงสัญลักษณ์เท่านั้น

แม้จะสมมุติให้ตำนานนี้เป็นจริงทั้งหมด เนื้อเรื่องก็บอกเพียงว่ามีการเปลี่ยนตัวผู้ครองราชย์ผ่านสามัญชนในสังคมเขมรเอง ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ทางการเมืองที่พบได้ทั่วไปในประวัติศาสตร์โลกและไม่เคยหมายถึงการเปลี่ยนชนชาติ หลักฐานจารึกยังแสดงให้เห็นว่าคำว่า "เขมร" มีใช้เรียกตนเองมาต่อเนื่องอย่างน้อยตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 7 ทั้งในเอกสารเขมรเองและเอกสารต่างชาติ โดยไม่มีช่องว่างใดในสายอัตลักษณ์นี้เลย ที่สำคัญที่สุดคือหลักฐานที่ตรงประเด็นเรื่อง "ประชากรเปลี่ยนหรือไม่" โดยตรง ทั้งพันธุกรรมโบราณคดีที่แสดงความสืบเนื่องทางสายเลือดของประชากรในพื้นที่นี้ยาวนานเกือบ 2,000 ปี ความสืบเนื่องของภาษาเขมรเองที่ไม่เคยขาดตอนแม้ในช่วงที่จารึกราชสำนักหายไป และการที่ราชสำนักเขมรยุคหลังช่องว่างจารึกยอมรับตนเองเป็นทายาทของผู้สร้างเมืองพระนครโดยตรง ล้วนชี้ไปทางเดียวกันว่าไม่มีจุดขาดตอนที่ชนชาติหนึ่งถูกแทนที่ด้วยอีกชนชาติหนึ่ง ส่วนงานวิจัยทางโบราณคดีและภูมิอากาศโบราณเป็นเพียงคำอธิบายว่าเหตุใดตัวเมืองพระนครจึงเสื่อมความสำคัญลงอย่างค่อยเป็นค่อยไปเท่านั้น ไม่ได้เป็นหลักฐานเรื่องเชื้อชาติของประชากรโดยตรง