ทำไมจึงรู้แน่ชัดว่าจารึกโบราณในกัมพูชาส่วนใหญ่เป็นภาษาเขมรกับสันสกฤต และไม่มีนักวิชาการแย้งว่าเป็นภาษาอื่น
เขียนเมื่อ 2026/11/11 22:47
จารึกโบราณสมัยเจนละและพระนครที่พบในบริเวณกัมพูชาปัจจุบันนั้นเป็นที่ยอมรับกันทั่วไปโดยนักจารึกวิทยาว่าเขียนด้วยภาษาเขมรและสันสกฤตเป็นหลัก แต่ในโลกโซเชียลไทยมักพบความเห็นแย้งว่าที่จริงเป็นภาษาอื่น เช่น ไทย มอญ เป็นต้น อย่างไรก็ตามความเห็นทั้งหมดมาจากคนที่ไม่ได้ศึกษาด้านนี้ ไม่มีนักวิชาการที่เชี่ยวชาญด้านภาษาหรือจารึกเห็นแย้งเรื่องภาษาในจารึก บทความนี้จะพาไปดูว่าทำไมเราถึงสรุปได้อย่างมั่นใจว่าจารึกเป็นภาษาอะไร ใครศึกษาเรื่องนี้บ้าง และคนที่พยายามแย้งเรื่องนี้เป็นใคร ทำไมข้ออ้างว่าเป็นภาษาอื่นจึงฟังไม่ขึ้น รวมไปถึงว่านักจารึกวิทยาศึกษาจารึกกันยังไง
1. เรื่องภาษาในจารึกแน่นอนแค่ไหน
ในการศึกษาประวัติศาสตร์และภาษาศาสตร์ ความเชื่อเดิมถูกหักล้างได้เสมอเมื่อมีการตีความใหม่หรือพบหลักฐานใหม่ อย่างศักราช ผู้สร้าง หรือความหมายของคำในจารึก นักวิชาการก็แก้กันเองมาตลอด เรื่องที่ว่าจารึกโบราณที่พบในกัมพูชาเขียนด้วยภาษาอะไรนั้นก็เช่นกัน แต่ปัจจุบันเรื่องนี้ถือว่าแทบจะสรุปแน่ชัดแล้ว เพราะไม่ได้ตั้งอยู่บนจารึกหลักเดียวหรือการตีความของคนคนเดียว แต่มีจารึกเป็นพันหลักที่เป็นหลักฐานสนับสนุนกันเองอย่างหนักแน่น
ตั้งแต่เริ่มมีการพบจารึกโบราณในแถบกัมพูชาเมื่อพุทธศตวรรษที่ 25 (คริสต์ศตวรรษที่ 19) นักจารึกวิทยาที่ลงมือศึกษาก็รู้ได้ในเวลาไม่นานว่าจารึกเหล่านี้เป็นภาษาเขมรและภาษาสันสกฤต เพราะคำพื้นฐานจำนวนมากตรงกับภาษาเขมรที่ใช้กันอยู่ ส่วนภาษาสันสกฤตนักวิชาการก็รู้จักดีอยู่แล้วจากอินเดีย จากนั้นการอ่านและตีความจารึกก็ทำโดยยืนพื้นจากข้อสรุปนี้มาตลอดเกือบ 150 ปี ซึ่งแทบไม่มีช่องให้ตั้งข้อสงสัย เพราะเมื่อใช้ความรู้ภาษาเขมรกับสันสกฤตเป็นฐาน ก็อ่านออกและแปลได้เป็นส่วนใหญ่ ส่วนที่ยังแปลไม่ได้เป็นคำศัพท์บางคำ ไม่ใช่ทั้งประโยค คนที่ศึกษาจารึกรับรู้ตรงกัน แม้จะตีความรายละเอียดต่างกันไปบ้าง แต่ไม่มีใครบอกว่าเป็นภาษาอื่น
เท่าที่ค้นได้ ยังไม่พบงานตีพิมพ์ที่เอาจารึกซึ่งถูกระบุว่าเป็นภาษาเขมรมาแปลใหม่ทั้งหลักโดยตีความเป็นภาษาอื่น มีแค่กรณีที่เคยเสนอว่าในจารึกเขมรมีคำไทยปนอยู่บ้าง ส่วนความพยายามแปลทั้งหลักใหม่ที่มีอยู่ก็เผยแพร่แค่ในเฟซบุ๊ก ไม่ได้ตีพิมพ์เป็นงานวิชาการ อาจเป็นเพราะถึงจะมีคนลองทำจริงจัง ก็แปลออกมาไม่ได้ความพอที่จะตีพิมพ์ได้
คนไทยที่รับข้อมูลจากโลกโซเชียลอย่างเฟซบุ๊กหรือยูทูบ อาจเคยได้ยินคนพูดทำนองว่าจารึกไม่ใช่ภาษาเขมร บ้างก็ว่าเป็นภาษาไทย บ้างก็ว่าเป็นภาษามอญ โดยเฉพาะช่วงที่ความสัมพันธ์ไทย-กัมพูชาตึงเครียด อย่างช่วงข้อพิพาทชายแดน พ.ศ. 2568 (ค.ศ. 2025) ที่โพสต์และคลิปเรื่องนี้ออกมาเป็นระลอก แต่ต้องบอกว่าความเห็นเหล่านี้พบได้แค่ในโลกโซเชียลไทย ส่วนใหญ่มีความเกลียดชังและชาตินิยมเป็นตัวขับเคลื่อน และไม่ได้มาจากนักวิชาการด้านภาษาหรือจารึกเลย จึงมีน้ำหนักต่ำกว่ามาก
บางคนอธิบายว่าที่นักวิชาการพูดตรงกันก็เพราะฝรั่งเศสบิดเบือนไว้ตั้งแต่ต้น แล้วนักวิชาการไทยก็เชื่อตาม แต่ข้อนี้เป็นแค่การกล่าวหาลอยๆ (ดูข้อ 9.16)
ฉะนั้นการไม่ยอมรับว่าจารึกเป็นภาษาอื่น หรือไม่รับการตีความใหม่แบบนั้น จึงไม่ได้มาจากการไม่เปิดใจ แต่เพราะข้อเสนอเหล่านั้นน้ำหนักอ่อนมาก ถ้าวันหนึ่งมีคนยกคำอ่านจากจารึกจริงทีละคำมาแสดงว่าอ่านเป็นภาษาอื่นแล้วได้ความดีกว่า ก็ควรเอามาเทียบกันด้วยหลักฐานในระดับเดียวกัน แต่จนถึงตอนนี้ยังไม่มีใครทำได้
บทความนี้จะดูก่อนว่าคนที่พูดแต่ละฝั่งเป็นใคร แล้วไล่ดูว่าจารึกมีมากแค่ไหน จารึกภาษาอื่นถูกระบุไว้อย่างไร อ่านกันมาได้อย่างไร ยากตรงไหน และหลักฐานทางภาษาข้อไหนที่ทำให้สรุปได้ ก่อนจะตอบคำกล่าวอ้างทีละข้อในตอนท้าย คำจากจารึกเขมรที่ยกมาจะแสดงด้วยฟอนต์เขมรโบราณชุด Angkor โดยเลือกให้ใกล้กับยุคของจารึก คือ Angkor1 สำหรับจารึกก่อนเมืองพระนคร Angkor3 สำหรับจารึกบันทายฉมาร์และคำสมัยเมืองพระนครที่ไม่ได้ยกจากจารึกหลักใดโดยเฉพาะ Angkor4 สำหรับจารึกสด๊กก๊อกธม 2 และจารึกปราสาทหินพิมาย 3 และ Angkor5 สำหรับจารึกเขมรสมัยกลาง ส่วนจารึกเมลบซึ่งเขียนด้วยอักษรปัลลวะ ไม่มีฟอนต์ในชุดนี้ที่ตรงยุค จึงใช้ Angkor1 ซึ่งจำลองอักษรรุ่นเก่าที่สุดในชุดแทน คำที่ยกมาทั้งหมดปริวรรตเป็นอักษรไทยไว้ในวงเล็บ ส่วนข้อความที่ยกหรือสรุปมาจากฝั่งผู้กล่าวอ้างจะแสดงเป็นสีแดงอิฐแบบนี้ เพื่อแยกจากคำตอบโต้แย้ง
2. ใครศึกษาเรื่องนี้จริง และใครบอกว่าเป็นภาษาอื่น
ฝั่งนักวิชาการที่สนับสนุน
คนที่อ่านจารึกจากต้นฉบับและตีพิมพ์ผลงานให้คนอื่นตรวจได้มีหลายชาติ ทั้งฮอลันดา ฝรั่งเศส อินเดีย อเมริกัน เยอรมัน รัสเซีย และกัมพูชา (ดูหัวข้อที่ 5 และ 7) ส่วนในไทยก็มีนักวิชาการอีกหลายรุ่นที่มีผลงานตีพิมพ์ ทั้งที่อ่านและแปลจารึกเอง และที่ศึกษาคำเขมรในภาษาไทยหรือจารึกภาษาอื่นที่เกี่ยวข้อง ซึ่งล้วนตั้งอยู่บนข้อสรุปเดียวกันว่าภาษาในจารึกเป็นภาษาเขมรโบราณ ตัวอย่างเช่น
| ชื่อ | สังกัดหรือบทบาท | งานที่เกี่ยวข้อง |
|---|---|---|
| ประเสริฐ ณ นคร | นักอ่านจารึกคนสำคัญ มีชื่อในทำเนียบนามนักอ่านจารึกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร | อ่านและตีพิมพ์คำอ่านจารึกไว้มากมาย |
| ปรีดา ศรีชลาลัย | นักภาษาโบราณ กรมศิลปากร | อ่านและแปลจารึกสด๊กก๊อกธม 2 (K.235) |
| ชะเอม แก้วคล้าย | นักภาษาโบราณ กรมศิลปากร | อ่านและแปลจารึกสด๊กก๊อกธม 2 และให้ความเห็นเรื่องรูปอักษรของจารึกรุ่นเก่าที่ศรีเทพ (ดูหัวข้อที่ 3) |
| อุไรศรี วรศะริน | ศาสตราจารย์เกียรติคุณ มหาวิทยาลัยศิลปากร | "องค์ประกอบภาษาเขมรในการก่อตัวของภาษาไทย" (Les éléments khmers dans la formation de la langue siamoise) ตีพิมพ์ที่ปารีส (1984) |
| ศานติ ภักดีคำ | นักประวัติศาสตร์ที่ศึกษาเอกสารและภาษาเขมร | "แลหลังคำเขมร-ไทย" (2019) ว่าด้วยคำที่ไทยกับเขมรใช้ร่วมกัน และ "เขมร กัมพูชา และขอม ในหลักฐานเขมร" (2022) |
| กังวล คัชชิมา | ภาควิชาภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัยศิลปากร | อ่านจารึกปราสาทไปรบัดใหม่เพื่อแก้คำแปลเดิม (2024) |
| ฮันเตอร์ เอียน วัตสัน (Hunter Ian Watson) | สาขาวิชาจารึกภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัยศิลปากร | รวบรวมจารึกภาษามอญโบราณที่พบในไทยได้ 93 ชิ้น (2013) |
| ยรรยงค์ สิกขะฤทธิ์ | จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย | ร่องรอยราชาศัพท์ไทยในราชาศัพท์เขมรสมัยกลาง (2017) ซึ่งเป็นเรื่องที่เขมรยืมคำไทยไป |
| พระมหากวีศักดิ์ วาปีกุลเศรษฐ์ | – | คำอ่านใหม่ของคำบอกศักราชในจารึกเมืองเสมา (2022) |
เบื้องหลังคนเหล่านี้ยังมีหน่วยงานที่ทำงานด้านนี้โดยตรง คือกรมศิลปากร ซึ่งพิมพ์หนังสือชุด "จารึกในประเทศไทย" แยกเล่มตามอักษร แล้วระบุภาษาของจารึกแต่ละหลักไว้ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรที่ทำฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทยให้ค้นคำอ่านและคำแปลได้ทีละด้าน และภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ซึ่งสอนภาษาเขมรและการอ่านจารึก มีหลักสูตรปริญญาเอกสาขาจารึกภาษาไทยและภาษาตะวันออก และวารสาร "ภาษา-จารึก"
คนกลุ่มนี้เถียงกันเองได้และเถียงกันจริง ทั้งเรื่องคำอ่าน ศักราช และการตีความ (ดูหัวข้อที่ 7) อย่างกังวลก็เขียนไว้ตั้งแต่ต้นบทความว่าตั้งใจจะ "อ่าน แปล วิเคราะห์และตีความจารึกปราสาทไปรบัดทั้ง 2 หลักอีกครั้งหนึ่ง" เพราะไม่เห็นด้วยกับคำแปลที่ตีพิมพ์มาก่อน แต่ในเรื่องที่ว่าตัวหนังสือบนแผ่นหินเขียนเป็นภาษาอะไร ยังไม่มีใครในวงวิชาการเสนอว่าเป็นภาษาอื่นนอกจากเขมรและสันสกฤต
ฝั่งที่โต้แย้ง
ส่วนชื่อที่เจอในฝั่งที่แย้งว่าขอมไม่ใช่เขมรหรือจารึกไม่ใช่ภาษาเขมรมีดังนี้
| ชื่อ | เป็นใคร | ช่องทาง | สิ่งที่อ้าง |
|---|---|---|---|
| อัษฎางค์ ยมนาค | สื่อเรียกว่านักวิชาการอิสระ | เว็บไซต์ส่วนตัวและเฟซบุ๊ก | ศิลาจารึกอักษรขอมในพม่าอายุนับพันปี "สามารถอ่านออกมาเป็นภาษาไทยได้ตรงๆ" (2022) โดยไม่บอกว่าเป็นหลักไหน และขอมไม่ใช่เขมร (2025) |
| ทวิช จิตรสมบูรณ์ | คอลัมนิสต์ | คอลัมน์ในหนังสือพิมพ์ผู้จัดการ ตั้งแต่ พ.ศ. 2552 (ค.ศ. 2009) | จารึกที่เรียกว่าภาษาเขมร "แท้จริงแล้วเป็น ภาษาสันสกฤตที่จารึกด้วยตัวอักษรขอม" ชนชั้นปกครองนครวัดเป็นสยาม (2011) โดยไม่ยกจารึกหลักใดมาแสดง |
| ม.ล.กรกสิวัฒน์ เกษมศรี | นักวิจารณ์ด้านพลังงานและอดีตนักการเมือง | รายการข่าวทางยูทูบ (2025) | "ข้อพิพาทไทย-เขมร ตัวปัญหาที่แท้จริงคือฝรั่งเศส" |
| อมร สิงห์วอน | ผู้ดูแลเพจ "เรียนภาษามอญ Learning Mon Language" มีความรู้ภาษามอญจริง แต่ไม่พบว่าสังกัดหน่วยงานใด | เฟซบุ๊ก | แปลจารึกเขมรหลายหลักใหม่โดยมองว่าจารึกเหล่านี้สามารถอ่านได้โดยไม่จำกัดเฉพาะภาษาเขมรเท่านั้น แต่ยังครอบคลุมถึงภาษามอญ ภาษาสยาม (2026) |
| กาสัก เต๊ะขันหมาก | รองศาสตราจารย์ มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี ปริญญาเอกสาขาพัฒนศึกษา งานวิจัยเป็นเรื่องสภาวัฒนธรรมและชุมชน | รายการ "ประวัติศาสตร์นอกตำรา" ตอนที่ 131 ทางยูทูบ (2022) | อารยธรรมขอมที่เมืองพระนคร "ไม่เชื่อมมาถึงเขมรปัจจุบัน" เป็น "คนละกลุ่ม" แต่ไม่ได้พูดถึงภาษาในจารึก |
| อนุชาติ บุนนาค | พลตรี อาจารย์หลักสูตรบริหารธุรกิจมหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยเซาธ์อีสท์บางกอก | ช่องยูทูบของตัวเอง (2023) | "พวกขอมจึงถือได้ว่าเจริญรุ่งเรืองสูงสุดในปี พ.ศ. 1800 ไอ้พวกฝรั่งยุโรปไม่ต้องพูดถึงชิดซ้ายไปเลยครับ มันยังอยู่ถ้ำอยู่หินจับกระต่ายจับเต่ากินอยู่เลย" คลิปแทรกด้วยคำดูถูกฝรั่งและจีน ยกย่องขอม มีท่อนที่กล่าวว่า "นั่นคือเรื่องแสดงถึงอำนาจของพวกขอม ซึ่งไม่ใช่ขแมร์" แต่ไม่ได้พูดถึงเรื่องภาษาเลย |
| เพจปราชญ์ สามสี, รายการทัพไทยทูเดย์, กระทู้พันทิป | – | เฟซบุ๊ก ยูทูบ และพันทิป ซึ่งไทยโพสต์และแนวหน้านำไปลงข่าวต่ออีกทอด | ขอมไม่ใช่เขมร ส่วนกระทู้พันทิปว่าจารึก "อ่านออกโดยใช้ “ภาษาไทยโบราณ” ได้!" (2025) |
สิ่งที่คนกลุ่มนี้มีเหมือนกันคือ ไม่มีใครเป็นนักอ่านจารึกหรือนักภาษาศาสตร์ที่ศึกษาภาษาในภูมิภาคนี้เลย ไม่พบว่ามีใครตีพิมพ์เป็นบทความวิจัยหรือวิทยานิพนธ์ และแทบไม่มีใครยกจารึกเมืองพระนครหลักใดหลักหนึ่งมาแสดงคำอ่านทีละคำ ข้อความส่วนใหญ่จึงตรวจสอบต่อไม่ได้ ส่วนที่มีการอ้างแหล่งที่มา ตามไปตรวจก็ไม่เจอ อย่างกระทู้พันทิปข้างต้นใส่ "อาจารย์ประเสริฐ ณ นคร: ภาษาในจารึกขอมโบราณ" ไว้ในรายการอ้างอิง แต่ค้นแล้วไม่พบงานชื่อนี้ ทั้งที่ประเสริฐเป็นนักอ่านจารึกที่มีผลงานให้ตรวจสอบได้มากมาย
กาสักกับอนุชาติเป็นสองคนในกลุ่มนี้ที่มีตำแหน่งทางวิชาการ แต่ก็ไม่ได้ทำงานด้านจารึกหรือภาษาเขมร และสิ่งที่พูดก็เป็นเรื่องว่าคนสมัยเมืองพระนครกับคนกัมพูชาปัจจุบันสืบเนื่องกันแค่ไหน ซึ่งเป็นเรื่องประวัติศาสตร์และอัตลักษณ์ ไม่ได้ตอบว่าตัวหนังสือบนแผ่นหินเป็นภาษาอะไร เรื่องภาษาเป็นสิ่งที่คนยกชื่อไปอ้างต่อเติมเอาเอง อย่างผู้ชมคนหนึ่งเขียนไว้ใต้คลิปรายการตอนนั้นว่า "ผมเห็นด้วยกับ อ.กาสัก ... ไม่มีภาษาเขมรโบราณ มีแต่ ภาษาตระกูลมอญ-สันสกฤต"
ข้อยกเว้นคืออมร ซึ่งต่างจากคนอื่นในกลุ่มตรงที่อ่านเขียนอักษรมอญได้ ยกคำจากพจนานุกรมและพงศาวดารมอญมาประกอบ และแปลศัพท์ในจารึกทีละคำเกือบร้อยคำ งานแบบนี้มีประโยชน์ตรงที่ตรวจสอบได้ทีละจุด และเมื่อตรวจแล้วก็พบจุดให้จับผิดได้หลายที่ (รายละเอียดดูข้อ 9.2)
น้ำหนักของหลักฐานสองฝั่งจึงต่างกันมาก ฝั่งหนึ่งชี้ได้ว่าจารึกหลักไหน คำไหน อ่านว่าอะไร มีสำเนาลอกลายหรือภาพถ่ายให้ใครก็กลับไปตรวจได้ อีกฝั่งเป็นข้อความกว้างๆที่ไม่มีตัวอย่างจากจารึกจริงประกอบ
ค้นหาอย่างไร
การบอกว่า "ไม่มีงานวิชาการฝั่งนั้น" อาจฟังเหมือนเลือกยกมาแต่ฝั่งเดียว ระหว่างเตรียมบทความนี้จึงพยายามหางานที่สนับสนุนว่าเป็นภาษาอื่นด้วย ดังนี้
- ค้นในฐานข้อมูลวารสารวิชาการไทย (ThaiJO) ด้วยคำอย่าง "ขอมไม่ใช่เขมร" และ "ภาษาขอม" และดูรายชื่อวิทยานิพนธ์สาขาภาษาเขมรและสาขาจารึกภาษาตะวันออกของมหาวิทยาลัยศิลปากร พบแต่งานที่ศึกษาจารึกภาษาเขมร คำยืมระหว่างไทยกับเขมร และอักษรขอมที่ใช้เขียนคัมภีร์ในไทย
- ค้นด้วยภาษาอังกฤษ พบแต่งานที่ตรวจข้อเสนอว่ามีคำไทยในจารึกเขมร แล้วพบว่าไม่ใช่คำไทย (ข้อ 9.1)
- ตามไปดูแหล่งที่ผู้กล่าวอ้างยกมาเอง ซึ่งไม่ระบุจารึก หรืออ้างงานที่ค้นไม่เจอ ส่วนรายที่แปลจารึกให้ดูทีละคำ ก็ตรวจคำต่อคำกับพจนานุกรมและจารึกหลักอื่น
- ตรวจในบัญชีจารึกที่นักวิชาการใช้จริงว่ามีจารึกที่ถูกจัดเป็นภาษาอื่นหรือไม่ ซึ่งก็มีจริงและระบุไว้ตรงๆ (ดูหัวข้อที่ 3 และ 4) แปลว่าถ้ามีจารึกภาษาอื่นในเขตเมืองพระนครจริง ก็ไม่มีเหตุผลที่จะถูกซ่อนไว้
3. จารึกเขมรมีมากแค่ไหน และจารึกภาษาอื่นอยู่ที่ไหน
จารึกในวัฒนธรรมเขมรทุกหลักที่พบจะได้รับเลขทะเบียนขึ้นต้นด้วย "K." ตามบัญชีที่ ฌอร์ฌ เซแด็ส (George Cœdès) เริ่มทำไว้ และปัจจุบันโครงการ Corpus des inscriptions khmères (CIK) ของสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศ (EFEO) ทำบัญชีต่อ จารึกที่ระบุศักราชได้เก่าที่สุดและใหม่ที่สุดในบัญชีนี้มีอายุ พ.ศ. 1141 (ค.ศ. 598) และ พ.ศ. 2290 (ค.ศ. 1747) พบกระจายอยู่หลายร้อยแห่ง ตั้งแต่ปากแม่น้ำโขงในเวียดนาม วัดภูในลาว พิมายในไทย ลงไปถึงไชยาบนคาบสมุทรมลายู
ถ้านับจากบัญชีฉบับทำงานของ CIK ปี พ.ศ. 2566 (ค.ศ. 2023) ซึ่งมีเลข K. ทั้งหมด 1,599 เลข และบันทึกภาษาแยกตามด้านหรือส่วนของจารึก แล้วนับหลักละหนึ่งครั้ง จะได้ตัวเลขคร่าวๆดังนี้
| ภาษาในจารึก | ทั้งหมด | กัมพูชา | ไทย | ลาว | เวียดนาม | พม่า | ชายแดนไทย-กัมพูชา | ไม่ทราบที่พบ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| เขมรอย่างเดียว | 771 | 610 | 87 | 13 | 15 | 4 | 5 | 37 |
| สันสกฤตอย่างเดียว | 401 | 279 | 77 | 22 | 9 | 0 | 4 | 10 |
| เขมรและสันสกฤตในหลักเดียวกัน | 257 | 210 | 33 | 4 | 2 | 0 | 3 | 5 |
| บาลี (บางหลักมีเขมรหรือสันสกฤตปน) | 20 | 13 | 6 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 |
| มอญ (บางหลักมีเขมรปน) | 6 | 0 | 6 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| ไทย (หลักหนึ่งมีเขมรปน) | 4 | 3 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| ยังไม่ระบุภาษา ระบุไม่ได้ หรือภาษาอื่น | 140 | 87 | 17 | 4 | 3 | 1 | 0 | 28 |
| รวม | 1,599 | 1,202 | 227 | 43 | 30 | 5 | 12 | 80 |
ประเทศในตารางนับตามแหล่งที่พบที่บัญชีบันทึกไว้ หลักที่บันทึกแบบไม่แน่ใจ เช่น "กัมพูชา ?" ก็นับรวมไว้ในประเทศนั้น ส่วนช่องชายแดนไทย-กัมพูชาคือจารึกจากกลุ่มปราสาทตาเมือนที่บัญชีบันทึกแยกไว้ ตัวเลขนี้อาจคลาดเคลื่อนเล็กน้อยเพราะบัญชียังเป็นฉบับทำงาน และจารึกในไทยบางหลักอาจยังไม่อยู่ในบัญชีนี้ แต่ภาพรวมชัดเจนพอ คือจารึกราวสองในสามมีภาษาเขมร (กว่า 1,000 หลัก) และราวสี่ในสิบมีภาษาสันสกฤต ส่วนภาษาบาลีมีน้อยมาก พบเป็นจารึกสั้นๆกระจัดกระจายตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 11–12 (คริสต์ศตวรรษที่ 6–7) และพบมากขึ้นหลังพุทธศตวรรษที่ 19 (คริสต์ศตวรรษที่ 14) เช่นจารึกโคกสวายเจก (K.754) ที่เมืองพระนคร ลงศักราช พ.ศ. 1851 (ค.ศ. 1308) ซึ่งมีภาษาเขมรอยู่ด้วย
ในจารึกที่มีสองภาษา ทั้งสองภาษามักทำหน้าที่ต่างกัน ส่วนสันสกฤตเป็นโศลกร้อยกรองสรรเสริญเทพเจ้า กษัตริย์ หรือผู้อุทิศ ส่วนภาษาเขมรเป็นร้อยแก้วที่ลงรายละเอียดเรื่องในทางปฏิบัติ เช่น รายชื่อข้าทาสที่ถวาย ที่นา เขตแดนที่ดิน และคำสั่งต่างๆ ตัวอย่างใกล้ตัวคือ จารึกสด๊กก๊อกธม 2 (K.235) จากจังหวัดสระแก้ว ลงศักราช พ.ศ. 1595 (ค.ศ. 1052) ยาว 340 บรรทัด เป็นภาษาสันสกฤต 194 บรรทัด และภาษาเขมร 146 บรรทัด เล่าประวัติตระกูลนักบวชที่รับใช้ราชสำนักเขมรสืบต่อกันหลายชั่วคน ตั้งแต่สมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 2 มาจนถึงสมัยพระเจ้าอุทยาทิตยวรมันที่ 2 ผู้ครองราชย์ตอนที่สลักจารึก
จารึกรุ่นเก่าที่พบในไทยเป็นภาษาอะไร
จารึกในไทยก็มีที่เก่ากว่าสมัยเมืองพระนคร ถ้าดูจารึกรุ่นเก่าในเมืองโบราณสำคัญจากฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย จะได้ภาพแบบนี้
| เมือง | จังหวัด | จารึก | อายุตามฐานข้อมูล | อักษร | ภาษา |
|---|---|---|---|---|---|
| ศรีเทพ | เพชรบูรณ์ | จารึกเมืองศรีเทพ (K.499) และจารึกบ้านวังไผ่ (K.978) | พุทธศตวรรษที่ 11–12 (คริสต์ศตวรรษที่ 6–7) | ปัลลวะ | สันสกฤต |
| อู่ทอง | สุพรรณบุรี | จารึกแผ่นทองแดงอู่ทอง (K.964) | พุทธศตวรรษที่ 13–14 (คริสต์ศตวรรษที่ 8–9) แต่มีผู้เสนออายุต่างกันมาก | หลังปัลลวะ | สันสกฤต |
| ศรีมโหสถ | ปราจีนบุรี | จารึกเนินสระบัว (K.997) | พ.ศ. 1304 (ค.ศ. 761) | หลังปัลลวะ | บาลี, เขมร |
| เมืองเสมา | นครราชสีมา | จารึกบ่ออีกา (K.400) | พ.ศ. 1411 (ค.ศ. 868) | หลังปัลลวะ | สันสกฤต, เขมร |
| ลพบุรี | ลพบุรี | จารึกศาลสูงภาษาเขมร (หลักที่ 1) (K.410) | พ.ศ. 1565 และ 1568 (ค.ศ. 1022 และ 1025) | เขมรโบราณ | เขมร |
| พิมาย | นครราชสีมา | จารึกปราสาทหินพิมาย 2 (K.953) | พ.ศ. 1589 (ค.ศ. 1046) | เขมรโบราณ | สันสกฤต, เขมร |
- จารึกที่เก่าที่สุดในกลุ่มนี้ที่ศรีเทพและอู่ทองเป็นภาษาสันสกฤต เขียนด้วยอักษรปัลลวะและหลังปัลลวะ ซึ่งมาจากอินเดียใต้และใช้กันทั่วภูมิภาคในยุคนั้น ฐานข้อมูลยังบันทึกความเห็นของชะเอม แก้วคล้าย ว่ารูปอักษรของจารึกบ้านวังไผ่เหมือนจารึกจังกัล (Canggal) ในชวา
- จารึกแผ่นทองแดงอู่ทองไม่มีศักราช อายุในตารางกำหนดจากรูปอักษร ซึ่งนักวิชาการแต่ละคนกำหนดต่างกันไปมาก เพราะยังตีความไม่ลงตัวว่าพระเจ้าหรรษวรมันในจารึกเป็นกษัตริย์องค์ใด (ดูหัวข้อที่ 7) แต่ไม่ว่าจะกำหนดอายุแบบไหน จารึกหลักนี้ก็เป็นภาษาสันสกฤต
- จารึกในตารางที่มีภาษาท้องถิ่นปนอยู่ ตั้งแต่จารึกเนินสระบัวลงมา เป็นภาษาเขมรทั้งหมด ส่วนจารึกภาษาเขมรที่ลงศักราชเก่าที่สุดคือจารึกทวลวัดคำนูร (K.557/K.600) จากทางใต้ของกัมพูชา ลงศักราช พ.ศ. 1154 (ค.ศ. 611) (ดูหัวข้อที่ 8) เก่ากว่าจารึกภาษาเขมรที่พบในไทยทุกหลักในตาราง
- ลพบุรียังมีจารึกที่เก่ากว่าหลักในตารางอีกหลัก คือจารึกเสาแปดเหลี่ยม (K.409) ซึ่งฐานข้อมูลกำหนดอายุไว้ราว พ.ศ. 1314 (ค.ศ. 771) แต่หลักนี้เป็นภาษามอญโบราณ (ดูหัวข้อที่ 4 และ 6)
- จารึกบ้านวังไผ่ที่ศรีเทพกล่าวถึงพระนามภววรมัน นักวิชาการตีความต่างกันว่าพระราชาในจารึกคือพระเจ้าภววรมันของกัมพูชาเอง หรือแค่ถูกเปรียบกับพระองค์ แต่ทั้งเซแด็ส ฌัก และงานรุ่นหลังอย่างของอนุรักษ์ ดีพิมาย (2025) ต่างก็โยงจารึกนี้เข้ากับกษัตริย์ทางกัมพูชาไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง แสดงว่าเมืองในแถบนี้กับกัมพูชาติดต่อกันมาตั้งแต่แรก
4. ถ้าเป็นภาษาไทยหรือมอญ นักวิชาการก็บอกตามจริง
ถ้านักวิชาการตั้งใจตีความให้ทุกอย่างเป็นเขมร เราก็คงไม่เจอจารึกที่ระบุว่าเป็นภาษาอื่นเลย แต่ในตารางของหัวข้อที่ 3 ก็เห็นแล้วว่าบัญชี CIK เองบันทึกจารึกภาษามอญ ไทย และบาลีไว้ ไปจนถึงภาษาอาหรับบนพนมบาแคง (K.1081) หัวข้อนี้จะดูว่าจารึกภาษาอื่นเหล่านี้อยู่ที่ไหน และนักวิชาการแยกออกจากจารึกภาษาเขมรได้อย่างไร
จารึกภาษาอื่นมีบัญชีของตัวเอง
ตัวเลขภาษามอญและภาษาไทยในตารางของหัวข้อที่ 3 น้อยมาก แต่ไม่ได้แปลว่าจารึกภาษาเหล่านี้มีน้อย เพราะ CIK เป็นบัญชีของจารึกในวัฒนธรรมเขมร จารึกภาษามอญหรือไทยที่ได้เลข K. คือหลักที่พบปนอยู่ในพื้นที่หรือบริบทของวัฒนธรรมเขมร ส่วนจารึกภาษาอื่นอีกมากถูกขึ้นทะเบียนไว้ในบัญชีของตัวเองแยกต่างหาก
- จารึกภาษาไทยมีบัญชีหลักอยู่ในไทยเอง ตั้งแต่ชุดประชุมจารึกสยามที่เซแด็สเริ่มชำระ (ดูหัวข้อที่ 5) ชุดประชุมจารึกล้านนาของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ซึ่งเริ่มพิมพ์ใน พ.ศ. 2540 (ค.ศ. 1997) โดยมี ฮันส์ เพนธ์ (Hans Penth) เป็นหนึ่งในผู้จัดทำ ไปจนถึงฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทยของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ซึ่งถ้าค้นด้วยตัวกรองภาษา (ค้นเมื่อตุลาคม พ.ศ. 2569 หรือ ค.ศ. 2026) จะพบจารึกที่บันทึกว่าเป็นภาษาไทยภาษาเดียวถึง 2,545 รายการ ภาษาบาลี 749 รายการ ภาษาสันสกฤต 167 รายการ ขณะที่ภาษาเขมรภาษาเดียวมี 89 รายการ (ไม่นับจารึกที่มีหลายภาษาในหลักเดียว)
- จารึกภาษามอญโบราณมีพจนานุกรมของตัวเองคือ A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries ของ แฮร์รี เลนนาร์ด ชอร์โท (Harry Leonard Shorto) ตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2514 (ค.ศ. 1971) ซึ่งรวบรวมจากจารึกทั้งในพม่าและไทย หลังจากนั้นก็พบจารึกมอญโบราณใหม่อีกกว่า 30 หลัก ตามที่ คริสเตียน เบาเออร์ (Christian Bauer) แห่งมหาวิทยาลัยมหิดลรายงานไว้ใน พ.ศ. 2534 (ค.ศ. 1991) ส่วนวิทยานิพนธ์ของวัตสันที่กล่าวถึงในหัวข้อที่ 2 รวบรวมจารึกมอญโบราณที่พบในไทยได้ 93 ชิ้น แบ่งเป็นสามยุค คือราวพุทธศตวรรษที่ 12–13 (คริสต์ศตวรรษที่ 7–8) พบในภาคกลาง เขียนด้วยอักษรปัลลวะ ราวพุทธศตวรรษที่ 14–15 (คริสต์ศตวรรษที่ 9–10) พบในภาคกลางและภาคอีสาน เขียนด้วยอักษรหลังปัลลวะ และราวพุทธศตวรรษที่ 16–17 (คริสต์ศตวรรษที่ 11–12) พบในภาคเหนือ เขียนด้วยอักษรมอญโบราณ
- จารึกจามในเวียดนามก็มีบัญชีแยกของ EFEO ใช้เลขขึ้นต้นด้วย "C." ตามบัญชีที่เซแด็สพิมพ์ไว้ใน พ.ศ. 2466 (ค.ศ. 1923) และนักวิจัยของ EFEO รุ่นปัจจุบันก็มีโครงการศึกษาจารึกไทยสมัยสุโขทัย อยุธยา ล้านนา และจารึกล้านช้าง
ที่น่าสนใจคือเบาเออร์ชี้ว่า จารึกมอญที่พบใหม่ในภาคอีสานและลุ่มเจ้าพระยาเปิดประเด็นเรื่องการติดต่อระหว่างเขมรกับมอญในยุคแรก และให้หลักฐานการเปลี่ยนแปลงทางภาษาจากการสัมผัสภาษาและการเปลี่ยนไปใช้อีกภาษาหนึ่ง ที่ระบุช่วงเวลาได้แม่นยำผิดปกติ แปลว่านักวิชาการแยกจารึกสองภาษานี้ออกจากกันได้ชัดจนใช้ติดตามความเปลี่ยนแปลงของภาษาในแต่ละพื้นที่ได้ ภาพรวมจึงไม่ใช่ว่ามีแต่จารึกเขมร จากตัวเลขที่ยกมาจะเห็นว่าโดยรวมแล้วจารึกภาษาไทยมีมากกว่าจารึกภาษาเขมรมาก เพียงแต่จารึกภาษาไทยส่วนใหญ่เป็นของสมัยสุโขทัยและอยุธยาและอยู่ในประเทศไทยเป็นหลัก ในขณะที่จารึกจากเขตอำนาจของเมืองพระนครและรัฐเขมรก่อนหน้านั้นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12–19 (คริสต์ศตวรรษที่ 7–14) ส่วนใหญ่เป็นภาษาเขมรและสันสกฤต
จารึกภาษาไทยกลางกัมพูชา
ส่วนจารึกภาษาไทยที่พบในเขตวัฒนธรรมเขมรก็ได้เลข K. และถูกระบุว่าเป็นภาษาไทยตรงๆ ตัวอย่างที่น่าสนใจที่สุดคือจารึกภาษาไทยที่พบกลางกัมพูชา
จารึกพระราชมุนีที่พระองค์ธมพนมกุเลน (K.1006)
พบโดย ฌ็อง บูลแบ (Jean Boulbet) ใน พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967) บนพนมกุเลน ซึ่งเป็นภูเขาศักดิ์สิทธิ์ใกล้เมืองพระนคร ไมเคิล วิกเกอรี (Michael Vickery) ตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2525 (ค.ศ. 1982) ว่าข้อความส่วนกลางและส่วนขวาเป็น "ภาษาไทย" ที่เขียนด้วยอักษรเขมรสมัยกลาง ส่วนซ้ายเป็นภาษาไทยทั้งภาษาและอักษร อายุราว พ.ศ. 2126 (ค.ศ. 1583) ผู้ทำคือพระราชมุนีผู้ "มาจากศรีอยุธยา" ซึ่งเดินทางมาจาริกแสวงบุญตามปราสาทในกัมพูชาและบูรณะรูปเคารพที่ชำรุด วิกเกอรียังบอกว่าการเขียนภาษาไทยด้วยอักษรเขมรแบบนี้แพร่หลายในอยุธยาช่วงพุทธศตวรรษที่ 20–21 (คริสต์ศตวรรษที่ 15–16) และยกจารึกในคลังจารึกไทยที่เป็นแบบเดียวกันอีกหลายหลัก ลงศักราชตั้งแต่ พ.ศ. 1949 ถึง 2091 (ค.ศ. 1406 ถึง 1548)
สำเนาลอกลายจารึก K.1006 เส้นประแบ่งข้อความเป็นสามส่วน ส่วนกลางและส่วนขวาเป็นภาษาไทยที่เขียนด้วยอักษรเขมร ส่วนซ้ายเป็นภาษาไทยที่เขียนด้วยอักษรไทย — ภาพจากบทความของวิกเกอรีในBEFEO เล่ม 71 (1982)
นักวิชาการยุคแรกก็แยกจารึกภาษาไทยออกจากจารึกภาษาเขมรมาตั้งแต่ต้น (ดูหัวข้อที่ 5) อย่างในภาคแรกของประชุมจารึกสยามที่เซแด็สชำระ ก็มีทั้งจารึกกรุงสุโขทัยภาษาไทย และจารึกภาษาเขมรอย่างจารึกไพรสวาย (K.413) ซึ่งเป็นหลักที่ 4 ในเล่มนั้น โดยระบุภาษาแยกกันตามจริง
เรื่องจารึกไพรสวายมีเขียนไว้ต่างหากในบทความ ศิลาจารึกไพรสวาย (วัดป่ามะม่วง) ที่สุโขทัย กับวิวัฒนาการอักษรและภาษาเขมรในช่วงปลายยุคพระนคร ผู้สนใจรายละเอียดตามไปอ่านได้
จารึกภาษามอญในบัญชีจารึกเขมร
จารึกภาษามอญที่พบในไทยก็ถูกระบุว่าเป็นภาษามอญ ไม่ได้ถูกนับรวมเป็นเขมร อย่างจารึกเสาแปดเหลี่ยม (ดูหัวข้อที่ 6) ซึ่งได้เลข K.409 โดย K ย่อมาจากคำว่าเขมร แต่บัญชีของเซแด็สก็ลงช่องภาษาว่ามอญ พร้อมเชิงอรรถว่าค่อนข้างอยู่นอกขอบเขตของบัญชี แต่คงไว้ตามตำแหน่งเดิม ส่วนจารึกศาลสูงภาษาเขมร (หลักที่ 1) (K.410) ที่ลพบุรีเหมือนกันก็ระบุว่าเป็นภาษาเขมร
สำเนาลอกลายจารึกเสาแปดเหลี่ยม (K.409) ซึ่งเป็นภาษามอญโบราณ แม้จะอยู่ในบัญชีจารึกเขมร — ภาพจากฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย
มีคำว่า "กมรเตง" ก็ยังรู้ว่าเป็นภาษามอญ
ตัวอย่างที่ชัดที่สุดว่านักวิชาการไม่ได้เห็นคำเขมรแล้วเหมาว่าเป็นภาษาเขมรทั้งหลัก คือจารึกหลังพระพิมพ์ดินเผานาดูน ซึ่งขุดพบที่อำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม เมื่อ พ.ศ. 2522 (ค.ศ. 1979) เป็นพระพิมพ์สองชิ้นที่มีข้อความเดียวกัน ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทยแยกเป็นนาดูน 1 และนาดูน 2 เขียนด้วยอักษรหลังปัลลวะ กำหนดอายุจากรูปอักษรไว้ราวพุทธศตวรรษที่ 14 (คริสต์ศตวรรษที่ 9) ปัจจุบันอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ขอนแก่น มีข้อความว่า "กํมฺรเตงฺ ไปฺท กโรมฺ"
สำเนาจารึกหลังพระพิมพ์ดินเผานาดูน 1 จารึกภาษามอญที่มีคำว่า "กํมฺรเตงฺ" — ภาพจากฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย
ในบรรทัดที่ 2–3 มีคำว่า "กํมฺรเตงฺ" ซึ่งเป็นคำยศที่พบในจารึกเขมรบ่อยที่สุดคำหนึ่ง ถ้านักวิชาการใช้วิธีเห็นคำเขมรแล้วจัดเป็นภาษาเขมร จารึกหลักนี้ก็คงถูกนับเป็นภาษาเขมรไปแล้ว แต่ทั้งฐานข้อมูลของไทยและนักวิชาการต่างชาติก็ระบุตรงกันว่าเป็นภาษามอญโบราณ โกลด ฌัก (Claude Jacques) เขียนไว้ใน พ.ศ. 2532 (ค.ศ. 1989) ว่าข้อความทั้งหมดเป็นภาษามอญ ยกเว้นวลีเดียวคือ กมรเตงไปฑกโรม (kamrateṅ pdai karom) ซึ่งเป็นคำยศภาษาเขมร แปลว่า "เจ้านายแห่งพื้นเบื้องล่าง" ใช้เรียกพระราชา และเบาเออร์ก็ระบุว่าคำยศนี้พบในภาษามอญแค่ในพระพิมพ์สองชิ้นนี้เท่านั้น
ที่รู้ว่าเป็นภาษามอญก็เพราะส่วนที่เหลือของข้อความ ซึ่งเป็นโครงของประโยค เป็นคำมอญทั้งหมด อย่างคำว่า "วุอ์" แปลว่า "นี้" ในบรรทัดแรกเป็นคำชี้เฉพาะที่พบในจารึกมอญโบราณหลักอื่นด้วย ส่วนบรรทัดที่ 3–4 เบาเออร์ก็อ่านแล้วแปลว่า "ขอ [ข้าพเจ้า] อย่าได้เกิดในชาติต่ำ" และชี้ว่าเป็นสำนวนคำอธิษฐานแบบเดียวกับในพระพิมพ์มอญโบราณชิ้นอื่น ส่วนคำแปลของจำปา เยื้องเจริญที่ฐานข้อมูลใช้ตีความบรรทัดเหล่านี้ต่างออกไปว่า "บุญอันนี้ในกอมระตาญงพร้อมไปด้วยสหายของตน ผู้เป็นสามัญชนได้ร่วมกันสร้างไว้" แต่ทั้งหมดก็อ่านเป็นภาษามอญเหมือนกัน
ทั้งหมดนี้แสดงว่าการแยก "อักษร" ออกจาก "ภาษา" และแยก "คำยืม" ออกจาก "ภาษา" เป็นเรื่องพื้นฐานที่นักจารึกทำกันเป็นปกติ การตัดสินว่าจารึกเป็นภาษาอะไรดูจากคำพื้นฐานและโครงสร้างประโยคทั้งหลัก ไม่ได้ดูจากคำใดคำหนึ่ง จารึกเมืองพระนครที่มีคำว่ากมรเตงจึงถูกจัดเป็นภาษาเขมรเพราะคำอื่นรอบข้างและไวยากรณ์เป็นภาษาเขมร (ดูหัวข้อที่ 8) ไม่ใช่เพราะมีคำนี้ และเมื่อภาษาเป็นภาษาไทยหรือมอญ ทั้งนักวิชาการตะวันตก นักวิชาการไทย และหน่วยงานไทย ก็บอกว่าเป็นภาษาไทยหรือมอญตรงๆ
5. เริ่มอ่านกันได้อย่างไร
จารึกเขมรไม่ได้เป็นปริศนาแบบอักษรภาพอียิปต์ที่ต้องถอดรหัสจากศูนย์ เพราะตัวอักษรบนจารึกคือบรรพบุรุษโดยตรงของอักษรเขมรปัจจุบัน ส่วนภาษาสันสกฤตนักวิชาการก็รู้จักดีอยู่แล้วจากอินเดีย ความยากจึงไม่ได้อยู่ที่ "นี่คือภาษาอะไร" แต่อยู่ที่ "ข้อความนี้แปลว่าอะไรกันแน่" ซึ่งเป็นงานที่กินเวลาเกือบ 150 ปีและยังไม่จบ
| ช่วงเวลา | เหตุการณ์ |
|---|---|
| พ.ศ. 2418–2420 (ค.ศ. 1875–1877) | ฌูล อาร์ม็อง (Jules Harmand) สำรวจกัมพูชาและลาว พบจารึกใหม่และทำสำเนาลอกลาย (estampage) แต่สำเนาที่นำกลับไปฝรั่งเศสไม่มีใครสนใจ |
| ราว พ.ศ. 2420–2422 (ปลายทศวรรษ 1870) | นักวิชาการชาวฮอลันดา แฮ็นดริก แกร์น (Hendrik Kern) แห่งมหาวิทยาลัยไลเดิน อ่านจารึกชุดแรกได้ และชี้ว่าบางหลักเป็นภาษาสันสกฤต บางหลักเป็นภาษาเขมร พร้อมพบพระนามกษัตริย์สูรยวรมันกับชัยวรมัน |
| พ.ศ. 2422–2428 (ค.ศ. 1879–1885) | เอเตียน แอมอนีเย (Étienne Aymonier) ซึ่งรู้ภาษาเขมรดี สำรวจโบราณสถานทั่วกัมพูชา รวบรวมจารึก แปลจารึกสมัยหลัง และเริ่มอ่านจารึกเก่า ซึ่ง หลุยส์ มาเลอเร (Louis Malleret) อดีตผู้อำนวยการ EFEO บันทึกไว้ว่า "มีความผิดพลาดที่เลี่ยงไม่ได้" แต่ก็อ่านศักราชได้ถูกต้องหลายหลัก |
| พ.ศ. 2424–2436 (ค.ศ. 1881–1893) | แอมอนีเยนำจารึกใหม่ 19 หลักไปให้นักภารตวิทยาในปารีสตรวจ อาแบล แบร์แกญ (Abel Bergaigne) วางโครงประวัติศาสตร์กัมพูชาโบราณในรายงานปี พ.ศ. 2425 (ค.ศ. 1882) แอมอนีเยตีพิมพ์บทความว่าด้วยจารึกเขมรโบราณใน พ.ศ. 2426 (ค.ศ. 1883) ส่วนจารึกสันสกฤตตีพิมพ์โดย โอกุสต์ บาร์ต (Auguste Barth) และแบร์แกญ ใน พ.ศ. 2428 และ 2436 (ค.ศ. 1885 และ 1893) |
| พ.ศ. 2443–2451 (ค.ศ. 1900–1908) | เอเตียน ลูว์เน เดอ ลาฌงกีแยร์ (Étienne Lunet de Lajonquière) สำรวจโบราณสถานทั่วกัมพูชาและประเทศใกล้เคียง พบจารึกใหม่ราว 40 หลัก จากนั้นงานอ่านและแปลส่งต่อไปยัง หลุยส์ ฟีโน (Louis Finot) และเซแด็ส |
| พ.ศ. 2480–2509 (ค.ศ. 1937–1966) | เซแด็สตีพิมพ์ชุด Inscriptions du Cambodge 8 เล่ม รวมคำอ่าน คำแปล และคำอธิบาย ใช้เวลาเกือบ 30 ปี ถึงราว พ.ศ. 2510 (ปลายทศวรรษ 1960) บัญชีจารึกของเขามีเกือบ 1,000 หลัก |
ฝั่งสยามก็มีการศึกษาคู่ขนานกันไป อาด็อล์ฟ บัสทีอัน (Adolf Bastian) ชาวเยอรมัน แปลจารึกพ่อขุนรามคำแหงตั้งแต่ พ.ศ. 2408 (ค.ศ. 1865) คณะสำรวจของ โอกุสต์ ปาวี (Auguste Pavie) ทำสำเนาจารึก 31 หลักในกรุงเทพฯ เชียงราย เชียงใหม่ ลำพูน และหลวงพระบาง ซึ่งเป็นภาษาบาลี เขมร และไทย ส่วนเซแด็สเองก็มาทำงานที่กรุงเทพฯ ตั้งแต่ พ.ศ. 2461 (ค.ศ. 1918) ในตำแหน่งผู้อำนวยการหอสมุดแห่งชาติของสยาม และเป็นเลขาธิการราชบัณฑิตยสภาช่วง พ.ศ. 2470–2472 (ค.ศ. 1927–1929) ก่อนกลับไปเป็นผู้อำนวยการ EFEO ที่ฮานอย ระหว่างนั้นเขาชำระและแปลจารึกในสยามออกมาเป็นชุดประชุมจารึกสยาม ซึ่งภาคแรกคือจารึกกรุงสุโขทัย
ประเด็นสำคัญคือ การระบุว่าจารึกเป็นภาษาเขมรเกิดขึ้นตั้งแต่ต้นโดยไม่ต้องตีความอะไรซับซ้อน สำหรับคนที่รู้ภาษาเขมรอย่างแอมอนีเย คำอย่าง vñM (วฺนํ) ที่ตรงกับ ភ្នំ "ภูเขา" Rsúk; (สฺรุกฺ) ที่ตรงกับ ស្រុក "ถิ่น บ้านเมือง" หรือ Rv× (วฺรห์) ที่ตรงกับ ព្រះ ย่อมบอกได้ทันทีว่ากำลังอ่านภาษาเขมรรุ่นเก่า และคนแรกที่ชี้เรื่องนี้ก็ไม่ใช่ชาวฝรั่งเศส แต่เป็นนักวิชาการชาวฮอลันดา
6. กว่าจะแปลได้ ยากตรงไหน
ถึงจะรู้ว่าเป็นภาษาอะไร แต่การแปลให้ถูกต้องเป็นงานหนักมาก อุปสรรคหลักมีอย่างน้อยสี่ด้าน
ตัวหินเอง
จารึกจำนวนมากแตกหัก ผุกร่อน หรือถูกนำไปใช้เป็นวัสดุก่อสร้าง ต้องเดินทางเข้าป่าไปทำสำเนาลอกลาย บางหลักต้องอ่านจากสำเนาเท่านั้นเพราะตัวหินเสียหายไปแล้ว บัญชีของ CIK จึงบันทึกเลขสำเนาลอกลายที่เก็บไว้ที่ EFEO และหอสมุดแห่งชาติฝรั่งเศสของแต่ละหลักไว้ด้วย ตัวอย่างที่เจ็บปวดคือจารึกสด๊กก๊อกธม 2 ที่ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ให้นำมาเก็บที่หอพระสมุดวชิรญาณในกรุงเทพฯ แต่ในวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2503 (ค.ศ. 1960) จารึกหลักนี้ถูกไฟไหม้พร้อมกับโรงละครของกรมศิลปากร ศิลาแตกเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย เจ้าหน้าที่ต้องซ่อมและเติมเส้นอักษรตามสำเนาที่มีอยู่ กว่าจะเสร็จก็เดือนมีนาคม พ.ศ. 2511 (ค.ศ. 1968)
การสะกด
ฟิลิป เจนเนอร์ (Philip N. Jenner) ผู้ทำพจนานุกรมเขมรโบราณสองเล่มเห็นว่าการสะกดภาษาเขมรโบราณค่อนข้างเป็นมาตรฐานดีแล้ว แต่ก็ยังมีจุดกำกวม เช่น ตัว t (ต) และ b (ป) หน้าสระไม่รู้ว่าออกเสียงเป็น ต ป หรือ ด บ เสียงสระที่แฝงอยู่ในพยัญชนะ (อะ) อาจแทนเสียงได้ถึงสี่แบบ สระเอก็แทนได้หลายเสียง นอกจากนี้จารึกไม่เว้นวรรคระหว่างคำ ผู้อ่านต้องตัดคำเอง
คำศัพท์ที่หายไปแล้ว
เจนเนอร์บอกว่าความยากในการตีความ "เกือบทั้งหมดเป็นเรื่องคำศัพท์" คำหลายคำเลิกใช้ไปนานแล้ว บางคำพบครั้งเดียวทั้งคลัง ความหมายต้องอนุมานจากบริบทของทุกครั้งที่คำนั้นปรากฏ ประกอบกับรูปคำในจารึกก่อนเมืองพระนคร รูปในภาษาเขมรปัจจุบัน การวิเคราะห์หน่วยคำ และคำในภาษาข้างเคียง ซึ่งเขาระบุชัดว่ามีทั้งภาษาไทย มอญโบราณ และภาษาตระกูลออสโตรนีเซียน เพื่อใช้เป็น "ตัวควบคุม" ไม่ให้ตีความเอาเอง ตัวอย่างเช่นคำว่า ²es (เสฺร) "นา" พบ 453 ครั้ง ส่วนคำเชื่อม t (ต) พบถึง 3,675 ครั้ง ยิ่งพบมากก็ยิ่งตรวจความหมายได้แม่น พจนานุกรมสมัยพระนครเล่มเดียวยังต้องตัดชื่อเฉพาะออกไปกว่า 4,000 ชื่อ ทั้งชื่อสถานที่และชื่อข้าทาส ไม่อย่างนั้นจะหนาขึ้นเป็นสองเท่า
เจนเนอร์เขียนถึงงานของตัวเองไว้ในบทนำพจนานุกรม
ความพยายามนี้ "บางครั้งก็สำเร็จ บางครั้งก็ไม่สำเร็จ และบ่อยครั้งกว่านั้นคือยังไม่แน่นอน" ความเข้าใจภาษาเขมรในจารึกเพิ่มขึ้นเรื่อยๆเมื่อพบหลักฐานใหม่และกลับไปตรวจของเก่า "แต่ยังไม่ถึงเวลาที่จะตรึงมันไว้เหมือนผีเสื้อบนเข็มหมุดในพิพิธภัณฑ์ภาษาตาย" เขายังจงใจใส่ป้าย "(Conjecturally)" หน้าคำแปลที่ไม่แน่ใจไว้จำนวนมาก โดยบอกว่าให้ถือเป็นคำเตือนตามตัวอักษร
ภาษาสันสกฤตชั้นสูง
ส่วนสันสกฤตเป็นกวีนิพนธ์ในฉันทลักษณ์แบบอินเดีย มีโวหารและการเล่นคำซับซ้อน ศักราชบางทีก็เขียนเป็นคำแทนตัวเลขที่เรียกว่าภูตสังขยา ซึ่งยังถกเถียงกันอยู่จนทุกวันนี้ เช่นใน พ.ศ. 2565 (ค.ศ. 2022) พระมหากวีศักดิ์ วาปีกุลเศรษฐ์ เสนอคำอ่านใหม่ของคำบอกศักราชสองคำในจารึกเมืองเสมา (K.1141) จังหวัดนครราชสีมา ว่าหมายถึงมหาศักราช 747 และ 751 (พ.ศ. 1368 และ 1372 หรือ ค.ศ. 825 และ 829) โดยอ้างถึงคำอ่านของนักวิชาการรุ่นก่อนทั้งไทยและต่างประเทศ
ตัวอย่างจากจารึกหลักเดียว: เสาแปดเหลี่ยมที่ลพบุรี
ตัวอย่างที่เห็นความยากได้ชัดในหลักเดียวคือจารึกเสาแปดเหลี่ยม (K.409) จากศาลสูงที่เมืองลพบุรี หลักนี้เป็นภาษามอญโบราณ ไม่ใช่ภาษาเขมร แต่ก็อยู่ในบัญชีจารึกเขมร และต่างจากจารึกเขมรทั่วไปตรงที่ตอนแรกไม่มีใครรู้เลยว่าเป็นภาษาอะไร ยาวแค่ 24 บรรทัด แต่กว่าจะมีคำอ่านและคำแปลอย่างที่ใช้กันอยู่ในฐานข้อมูลตอนนี้ ก็ผ่านมือนักวิชาการหลายรุ่น
| ช่วงเวลา | เหตุการณ์ |
|---|---|
| พ.ศ. 2450 (ค.ศ. 1907) | ลาฌงกีแยร์บันทึกเสาแปดเหลี่ยมที่พิพิธภัณฑ์อยุธยาไว้ในบัญชีโบราณสถาน และบรรยายว่าเป็นอักษรกัมพูชาที่จารไม่ประณีต บัญชีของเซแด็สรุ่นหลังอ้างรายการนี้ว่าเป็นหลักเดียวกับ K.409 |
| ก่อนเซแด็สมาถึง | เมื่อจารึกถูกย้ายมาที่หอพระสมุดวชิรญาณ ผู้รู้ในเวลานั้นบอกได้ว่าเป็นอักษรโบราณ แต่ภาษาไม่ใช่ทั้งสันสกฤต บาลี และเขมร จึงยังไม่มีใครอ่านได้ และหอสมุดจัดไว้เป็น "จารึกภาษาที่ไม่รู้จัก" |
| ราว พ.ศ. 2461–2462 (ค.ศ. 1918–1919) | เซแด็สมารับตำแหน่งที่หอสมุด สังเกตเห็นคำที่ส่อว่าเป็นภาษามอญ เช่น "เวาอฺ" และ "กฺยาก" จึงส่งไปให้ ชาลส์ ออตโต แบลกเดน (Charles Otto Blagden) ที่ลอนดอน ชาร์ล ดูรัวแซล (Charles Duroiselle) หัวหน้างานโบราณคดีของพม่า และ แฮลลิเดย์ (R. Halliday) มิชชันนารีที่เมาะลำเลิง ทั้งสามเห็นตรงกันว่าเป็นภาษามอญ แต่แปลยากเพราะเป็นภาษามอญโบราณ |
| พ.ศ. 2464 (ค.ศ. 1921) | เอริก ไซเดนฟาเดน (Erik Seidenfaden) กล่าวต่อสยามสมาคมว่าจารึกยังแปลไม่ได้เป็นส่วนใหญ่ ยกเว้นคำมอญบางคำที่บันทึกการถวายของแก่วัด |
| พ.ศ. 2468 และ 2472 (ค.ศ. 1925 และ 1929) | เซแด็สตีพิมพ์คำอ่านและคำแปลในวารสารของ EFEO เล่ม 25 และในประชุมศิลาจารึกสยาม ภาคที่ 2 โดยแบลกเดนที่ได้ภาพถ่ายของจารึกไปช่วยแก้คำอ่านและเสนอแนะการแปล |
| พ.ศ. 2473 (ค.ศ. 1930) | แฮลลิเดย์และแบลกเดนอ่านและแปลใหม่ ตีพิมพ์ในวารสารของ EFEO เล่ม 30 |
| พ.ศ. 2504 (ค.ศ. 1961) | กรมศิลปากรพิมพ์ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ 2 โดยรวมคำแปลของแฮลลิเดย์ไว้ด้วย พร้อมคำแปลภาษาไทยจากภาษาฝรั่งเศสของหม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล |
| พ.ศ. 2529 (ค.ศ. 1986) | เทิม มีเต็ม อ่าน และจำปา เยื้องเจริญ แปลใหม่ ตีพิมพ์ในจารึกในประเทศไทย เล่ม 2 |
ความยากที่กล่าวมาข้างบนก็เห็นได้ในหลักนี้เกือบหมด ศิลาชำรุดเป็นบางแห่ง ข้อความตอนสุดท้ายแฮลลิเดย์ถึงกับเขียนว่าไม่สมบูรณ์และไม่แน่นอนจนยากจะได้ความหมายอะไร แม้แต่จำนวนบรรทัดก็ยังนับไม่ตรงกัน ลาฌงกีแยร์นับเป็น 11 กับ 3 บรรทัด 7 บรรทัด และ 3 บรรทัดกับอักษรอีกหนึ่งตัว เซแด็สแบ่งเป็น 4, 11, 7 และ 3 บรรทัด ส่วนคำอ่านในฐานข้อมูลของไทยแบ่งเป็น 11, 7, 3 และ 3 บรรทัด ส่วนเรื่องคำศัพท์ คำเดียวกันก็ถูกแปลต่างกันไปจนเนื้อความเปลี่ยน (ดูหัวข้อที่ 7)
กรณีนี้ทำให้เห็นด้วยว่า ต่อให้รู้แล้วว่าเป็นภาษามอญ และมีผู้รู้ภาษามอญมาช่วยกันอ่าน ก็ยังใช้เวลาหลายสิบปีและยังไม่จบ การรู้ภาษาปัจจุบันจึงไม่พอที่จะอ่านจารึกเมื่อพันปีก่อนได้เอง ซึ่งเป็นปัญหาเดียวกับการแปลจารึก K.227 ในข้อ 9.2
7. นักวิชาการตรวจสอบและแย้งกันเองอย่างไร
ธรรมเนียมของงานจารึกคือต้องตีพิมพ์คำอ่านทีละบรรทัด คำแปล และอ้างถึงสำเนาลอกลายหรือภาพถ่าย ใครจะไม่เห็นด้วยก็กลับไปตรวจกับต้นฉบับได้ และในวงวิชาการนี้ก็มีการค้านกันจริงจังมาตลอด ตัวอย่างเช่น
| ผู้ตรวจสอบ | สิ่งที่แก้หรือแย้ง |
|---|---|
| ฟีโน (1933) | แอมอนีเยเขียนในหนังสือที่พิมพ์ราว พ.ศ. 2463 (ค.ศ. 1920) ว่าที่ปราสาทแปรรูปมีจารึกภาษาเขมรลงศักราช พ.ศ. 1503 (ค.ศ. 960) ฟีโนจึงให้ ฌอร์ฌ ทรูเว (Georges Trouvé) ไปตรวจจารึกบนตัวปราสาทใหม่ทั้งหมด ผลคือจารึกนั้นไม่มีอยู่จริง แอมอนีเยน่าจะหยิบจารึกของปราสาทบาทชุมที่อยู่ข้างเคียง (K.266) ซึ่งลงศักราชปีนั้นพอดีมาใส่ผิดที่ |
| แฮร์มัน คุลเคอ (Hermann Kulke) (1978) | แย้งการตีความของเซแด็สเรื่องลัทธิ "เทวราชา" ว่าไม่ได้หมายถึงการบูชากษัตริย์ที่ยังมีชีวิตเป็นเทพ |
| วิกเกอรี (2004) | เสนอว่าเรื่องพระเจ้าชัยวรมันที่ 2 ทำพิธีให้กัมพูชาพ้นจาก "ชวา" ในจารึกสด๊กก๊อกธม 2 เป็นตำนาน และชี้ว่าเซแด็สเองก็เปลี่ยนความเห็นหลายเรื่องเมื่อพบจารึกใหม่ ถึงขั้นสงสัยในบั้นปลายชีวิตว่าผู้ตั้งลัทธิเทวราชาตามที่จารึกหลักนี้เล่าอาจไม่ใช่พระเจ้าชัยวรมันที่ 2 |
| ฌัก (1989) | บรรยายที่มหาวิทยาลัยศิลปากรว่าไม่เห็นด้วยกับเซแด็สหลายจุด เช่นเห็นว่าการปกครองของเขมรในภาคอีสานช่วงก่อนเมืองพระนคร "ไม่ได้มั่นคงนัก" และไม่เห็นด้วยที่เซแด็สคิดว่าพระเจ้าหรรษวรมันในจารึกแผ่นทองแดงอู่ทอง (K.964) อาจเป็นกษัตริย์เขมร รวมทั้งเห็นว่าพระราชาในจารึกบ้านวังไผ่ (K.978) อาจแค่ถูกเปรียบกับพระเจ้าภววรมันที่ 1 ไม่ใช่พระองค์เองตามที่เซแด็สเสนอ |
| วิกเกอรี (1982) | ค้านคำอ่าน eK rM eTs; (เค รํ เทสฺ) ที่ ฆึน สุข (ឃឹន សុខ) นักวิชาการชาวกัมพูชา อ่านไว้ในจารึกพนมบาแคง K.465 และ K.285 ซึ่งเป็นจารึกภาษาเขมรสมัยกลางสองหลักที่มีข้อความซ้ำกัน ลงศักราช พ.ศ. 2126 (ค.ศ. 1583) ว่าเป็นไปไม่ได้ทางไวยากรณ์ เพราะอุปสรรค rM (รํ-) ที่ทำให้เป็นคำกริยาการีต่อได้แต่กับคำกริยาและคำคุณศัพท์ ไม่ต่อกับคำนามอย่าง eTs; (เทสฺ) และสำเนาลอกลายก็เห็นท้ายคำเป็น sa (-สา) |
| อาร์โล กริฟฟิธส์ (Arlo Griffiths) และ โฉม คนธา (ឆោម គន្ធា) (2019) | ตรวจความแท้ของจารึก K.1237 ที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิแทนซื้อไว้ จากเนื้อหิน รอยสลัก และความสอดคล้องของเนื้อความ สรุปว่าข้อความอาจคัดมาจากจารึกแท้ แต่ตัวหินน่าจะทำขึ้นใหม่ และสรุปไว้ด้วยว่าจารึกปลอมที่เจอกันมักเป็นตัวหนังสือเลียนแบบที่อ่านไม่ได้ หรือไม่ก็คัดลอกจากจารึกที่รู้จักกันอยู่แล้ว ก่อนตีพิมพ์ยังส่งร่างให้ ดอมินิก กูดอลล์ เจนเนอร์ ดอมีนิก ซูติฟ วิกเกอรี และนักวิชาการชาวกัมพูชาอีกหลายคนช่วยตรวจ |
| จำปา เยื้องเจริญ (1986) เทียบกับแฮลลิเดย์และแบลกเดน (1930) | แปลจารึกเสาแปดเหลี่ยม (K.409) ต่างกันจนเนื้อความเปลี่ยน ในเรื่องที่ 1 แฮลลิเดย์เห็นสีลปาละและสีลกุมารเป็นชื่อข้าพระที่ถูกถวาย แต่จำปาเห็นเป็นผู้ถวาย ในเรื่องที่ 2 แฮลลิเดย์อ่านวุทธรักขะเป็นชื่อข้าพระ แต่จำปาเห็นเป็นนามพระพุทธรูป และในเรื่องที่ 3 คำที่จำปาแปลว่านักฟ้อนรำและปฏิบัติสงฆ์ แฮลลิเดย์อ่านเป็นชื่อคนทำบุญ |
| เบาเออร์ (1991) | ทักท้วงเรื่องอายุของจารึกหลักเดียวกัน เซแด็สว่าไม่เก่ากว่าครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 8 และกำหนดไว้ที่ ค.ศ. 771 ส่วนชอร์โทว่าคริสต์ศตวรรษที่ 7 โดยใส่เครื่องหมายคำถามกำกับ เบาเออร์เห็นว่าการกำหนดอายุของเซแด็สมีปัญหา แต่ก็บอกตรงๆว่ายังไม่มีทางเลือกอื่นให้เสนอ ก่อนหน้านั้นไซเดนฟาเดนก็เคยเห็นว่าไม่น่าจะหลังคริสต์ศตวรรษที่ 6–7 |
| นักวิชาการไทย | มีการอ่านและตีความใหม่ออกมาต่อเนื่อง เช่น คำบอกศักราชในจารึกเมืองเสมา (2022) และงาน "จารึกปราสาทไปรบัด หรือ ปลายบัด อ่าน แปล วิเคราะห์ และตีความใหม่" ของกังวล คัชชิมา (2024) |
จะเห็นว่าคนในวงนี้เถียงกันได้แทบทุกเรื่อง ตั้งแต่คำอ่านทีละคำ ศักราช ไปจนถึงการตีความประวัติศาสตร์ทั้งยุค นักวิชาการรุ่นหลังแย้งเซแด็สมาแล้วหลายเรื่อง เซแด็สก็แก้ความเห็นตัวเอง แต่ยังไม่มีใครในวงนี้เสนอว่าภาษาในจารึกไม่ใช่ภาษาเขมร เพราะการทดสอบทุกแบบที่ทำกับคำอ่านใหม่ ไม่ว่าจะเทียบกับจารึกหลักอื่น เทียบกับภาษาเขมรรุ่นหลัง หรือเทียบกับไวยากรณ์ ล้วนผ่านได้ภายใต้ข้อสรุปว่าเป็นภาษาเขมร ถ้าข้อสรุปนี้ผิดจริง ความขัดแย้งจะปะทุขึ้นในจารึกนับพันหลักจนปิดไม่มิด
จารึกเสาแปดเหลี่ยมยังเป็นตัวอย่างว่า เมื่อคำถามว่า "เป็นภาษาอะไร" ยังเปิดอยู่จริง วงวิชาการก็เถียงกันเรื่องนี้ตรงๆ ตอนที่ยังอ่านไม่ได้ก็บันทึกไว้ว่าเป็นภาษาที่ไม่รู้จัก ไม่ได้จับใส่เป็นภาษาเขมร ไซเดนฟาเดนเชื่อว่าส่วนที่ยังแปลไม่ได้เป็นภาษาละว้า แต่เมื่ออ่านได้มากขึ้น บัญชีและงานรุ่นหลังก็ระบุภาษาของจารึกหลักนี้ว่ามอญ ไม่ว่าจะเป็นเซแด็ส แฮลลิเดย์ เบาเออร์ หรือฐานข้อมูลของไทย คำตอบเรื่องภาษาเปลี่ยนไปตามหลักฐานได้ ถ้าจารึกเมืองพระนครเป็นภาษาอื่นจริง ก็คงมีการเสนอกันแบบนี้ให้เห็น
คนที่อ่านและตีพิมพ์จารึกเขมรก็ไม่ได้มีแต่ชาวฝรั่งเศส ยังมี รเมศจันทระ มชุมทาร (Ramesh Chandra Majumdar) ชาวอินเดีย ผู้ตีพิมพ์ Inscriptions of Kambuja (1953) ซึ่งนักวิชาการไทยใช้แปลส่วนภาษาเขมรของจารึกสด๊กก๊อกธม 2, เจนเนอร์และวิกเกอรีชาวอเมริกัน, คุลเคอชาวเยอรมัน, อันตอน ซาฮารอฟ (Anton O. Zakharov) ชาวรัสเซีย ผู้แปลจารึก K.557/600 เป็นภาษาอังกฤษ, นักวิชาการกัมพูชาอย่าง เพา สาวรส (ពៅ សាវរស) ฆึน สุข และโฉม คนธา รวมทั้งนักวิชาการไทยอย่างปรีดา ศรีชลาลัย และชะเอม แก้วคล้าย ที่อ่านและแปลจารึกสด๊กก๊อกธม 2 ให้กรมศิลปากร ทั้งหมดได้ข้อสรุปเรื่องภาษาตรงกัน
น่าสนใจด้วยว่าคำเตือนเรื่องอคติในวงนี้กลับพุ่งไปที่ผู้พูดภาษาเขมรเอง เจนเนอร์เขียนไว้ว่าคนเขมรต้องระลึกว่าภาษาเขมรโบราณ "ไม่ใช่ภาษาเขมรปัจจุบัน แท้จริงแล้วมันคือภาษาต่างประเทศ" ที่ต้องเข้าหาอย่างเป็นกลาง ถ้าไม่เช่นนั้นจะ "ตกไปสู่ความมั่นใจเกินเหตุ ซึ่งทำให้การตีความที่ควรจะดีมาแล้วหลายครั้งต้องเสียไป" แปลว่าเขาระวังไม่ให้ใครอ่านจารึกด้วยภาษาเขมรปัจจุบันแบบมักง่าย ซึ่งตรงข้ามกับภาพของการ "ตีความเข้าข้างเขมร" เขายังเปรียบว่าความยากที่คนเขมรเจอกับภาษาเขมรโบราณ ก็แบบเดียวกับที่คนอังกฤษและคนฝรั่งเศสเจอกับภาษาอังกฤษเก่าและภาษาฝรั่งเศสเก่า
8. หลักฐานทางภาษาที่บอกว่าเป็นภาษาเขมร
ลองอ่านจารึกจริงสักท่อน
ท่อนนี้มาจากด้านที่ 4 บรรทัดที่ 3–4 ของจารึกสด๊กก๊อกธม 2 ปริวรรตเป็นอักษรไทย
จารึกสด๊กก๊อกธม 2 (K.235) ด้านที่ 4
เสฺตงฺ อญฺ รุทฺราจารฺยฺย ต ผฺอฺวนฺ เสฺตงฺ อญฺ ศิวไกวลฺย เทา ปฺวาสฺ อายฺ วิษย เชงฺ วฺนํ ต ชฺมห์ โถฺก . เสฺตงฺ อญฺ รุทฺราจารฺยฺย สฺวํ วฺนํ โนห์ นุ ภูมิ โนห์หฺ ต วฺรห์ปาท วิษฺณุโลก . จตฺ สฺรุกฺ สฺถาปนา ต คิ . ทุกฺ ชฺมห์ วฺนํ โนห์ ชฺมห์ ภทฺรคิริ
สำเนาลอกลายตอนบนของด้านที่ 4 ในจารึกสด๊กก๊อกธม 2 ท่อนที่ยกมาข้างบนอยู่ในบรรทัดที่ 3–4 — ตัดจากภาพในฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย
ถ้าลองอ่านเป็นภาษาไทย นอกจากชื่อเฉพาะและคำยืมสันสกฤตอย่าง วิษย ภูมิ สฺถาปนา แล้ว แทบไม่มีคำไหนให้ความหมายเลย แต่ถ้าเทียบกับภาษาเขมร หลายคำตรงกับคำที่คนกัมพูชายังใช้อยู่ทุกวัน (รูปเขมรปัจจุบันและความหมายตามพจนานุกรมของเจนเนอร์)
| คำในจารึก | เขมรปัจจุบัน | ความหมาย |
|---|---|---|
| esþg; Gj; (เสฺตงฺ อญฺ) | – | ยศของนักบวช (เลิกใช้แล้ว) |
| t (ต) | ដ៏ (ฏ็) | คำเชื่อม "ผู้ ที่" |
| p°Øn; (ผฺอฺวนฺ) | ប្អូន (ปฺอวน) | น้อง |
| eTÅ (เทา) | ទៅ (เทา) | ไป |
| 'Vs; (ปฺวาสฺ) | បួស (ปวส) | บวช (ตรงกับคำไทย "บวช" ซึ่งไทยยืมไป) |
| Gay; (อายฺ) | អាយ (อาย) | ที่ ณ |
| eCg; vñM (เชงฺ วฺนํ) | ជើងភ្នំ (เชีงภฺนํ) | เชิงเขา (เชงฺ "เท้า เชิง" + วฺนํ "ภูเขา") |
| Cµ× (ชฺมห์) | ឈ្មោះ (โฌฺมห์) | ชื่อ |
| sVM (สฺวํ) | សុំ (สุํ), សូម (สูม) | ขอ |
| ena× (โนห์), ena×h; (โนห์หฺ) | នោះ (โนห์) | นั้น |
| nu (นุ) | នូវ (นูว) | และ กับ |
| Rv× (วฺรห์) | ព្រះ (พฺรห์) | พระ (ไทยยืมไปเป็นคำว่า "พระ") |
| ct; (จตฺ) | ចាត់ (จาต่) | จัด จัดตั้ง |
| Rsúk; (สฺรุกฺ) | ស្រុក (สฺรุก) | ถิ่น หมู่บ้าน |
| Tuk; (ทุกฺ) | ទុក (ทุก) | วาง ตั้งไว้ |
เมื่อแปลตามตัวจะได้ความว่า "สเตงอัญรุทราจารย์ ผู้เป็นน้องของสเตงอัญศิวไกวัลยะ ไปบวชอยู่ที่เขตเชิงเขาชื่อถะโก สเตงอัญรุทราจารย์ขอภูเขานั้นกับที่ดินนั้นจากพระเจ้าวิษณุโลก แล้วจัดตั้งหมู่บ้านขึ้นที่นั่น และตั้งชื่อภูเขานั้นว่าภัทรคีรี" ซึ่งตรงกับคำแปลของฐานข้อมูลฯ คำที่เหลืออย่าง Ki (คิ) เป็นคำที่เจนเนอร์บอกว่าตีความยากที่สุดคำหนึ่งในภาษาเขมรโบราณ แต่แม้จะเว้นคำนี้ไว้ ประโยคทั้งประโยคก็ยังอ่านรู้เรื่องด้วยภาษาเขมร
ไวยากรณ์และการสร้างคำ
เจนเนอร์สรุปว่ารูปคำของภาษาเขมรโบราณเหมือนกับในภาษาปัจจุบัน และวากยสัมพันธ์แทบเหมือนกับภาษาเขมรปัจจุบัน คือประธาน-กริยา-กรรม คำหลักอยู่หน้าคำขยาย เช่น vñM ena× (วฺนํ โนห์) "ภูเขานั้น" หรือ p°Øn; esþg; Gj; Zivekévlü (ผฺอฺวนฺ เสฺตงฺ อญฺ ศิวไกวลฺย) "น้องของสเตงอัญศิวไกวัลยะ" ลำดับแบบนี้คล้ายภาษาไทย จึงยังไม่ใช่ตัวตัดสิน ตัวตัดสินจริงคือระบบการสร้างคำด้วยการเติมอุปสรรคและอาคมกลางคำ ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติก (มอญ-เขมร) ส่วนภาษาตระกูลไทไม่ได้สร้างคำด้วยระบบแบบนี้ เช่น
- tl; (ตลฺ) "ถึง" (ដល់) เติมอุปสรรค ป- (p-) เป็น pþl; (ผฺตลฺ) "ทำให้ถึง ส่ง มอบให้" (ផ្ដល់)
- xøag; (ขฺลางฺ) "แข็งแรง" เติมอาคม -น- (-əɴ-) เป็น knøag; (กนฺลางฺ) "กำลัง" (កម្លាំង) ซึ่งภาษาไทยยืมไปทั้งคำเป็น "กำลัง" โดยไม่ได้สร้างคำแบบนี้เอง
- p°Øn; (ผฺอฺวนฺ) "น้อง" ในท่อนข้างบน เจนเนอร์ก็วิเคราะห์ว่าเป็นอุปสรรค ป- (p-) กับรากคำ GVn; (อฺวนฺ)
พจนานุกรมของเจนเนอร์ยังเทียบคำเขมรโบราณกับคำในภาษามอญโบราณซึ่งเป็นภาษาร่วมตระกูล เช่น eCg; (เชงฺ) "เท้า" กับมอญโบราณ juṅ, Cµ× (ชฺมห์) "ชื่อ" กับ yamoʼ, vür; (วฺยรฺ) "สอง" กับ ḅār, bVn; (ปฺวนฺ) "สี่" กับ pan ความคล้ายเป็นระบบแบบนี้เป็นสิ่งที่นักภาษาศาสตร์ใช้ยืนยันว่าภาษาอยู่ตระกูลเดียวกัน ส่วนคำไทยที่คล้ายจะเป็นคำที่ไทยยืมไปอย่าง พระ บวช กำลัง ไม่ใช่คำพื้นฐานอย่าง ตีน ชื่อ สอง สี่ ซึ่งไม่เหมือนกันเลย
ระบบนับเลข
ตัวเลขเป็นคำพื้นฐานที่เปลี่ยนยาก และจารึกเขมรก็เต็มไปด้วยตัวเลข ทั้งจำนวนข้าทาส ข้าวสาร และขนาดที่ดิน
| ค่า | เขมรโบราณ | เขมรปัจจุบัน | มอญโบราณ |
|---|---|---|---|
| 1 | mVay; (มฺวายฺ), mVy; (มฺวยฺ) | មួយ (มวย) | โมยฺ (moy) |
| 2 | vür; (วฺยรฺ) | ពីរ (พีร) | บารฺ (ḅār) |
| 3 | bi (ปิ), biy; (ปิยฺ) | បី (ปี) | ปิ (pi) |
| 4 | bVn; (ปฺวนฺ) | បួន (ปวน) | ปนฺ (pan) |
| 5 | RbM (ปฺรํ) | ប្រាំ (ปฺรำ) | มฺษูนฺ (mṣūn) |
| 6 | RbM mVay; (ปฺรํ มฺวายฺ) (5 + 1) |
ប្រាំមួយ (ปฺรำมวย) | ตุโรวฺ (turow) |
| 7 | RbM vül; (ปฺรํ วฺยลฺ) (5 + 2) |
ប្រាំពីរ (ปฺรำพีร) | ทุํโปห์ (duṁpoḥ) |
| 8 | RbM bi (ปฺรํ ปิ) (5 + 3) |
ប្រាំបី (ปฺรำปี) | ทิญฺจามฺ (diñcām) |
| 9 | RbM bVn; (ปฺรํ ปฺวนฺ) (5 + 4) |
ប្រាំបួន (ปฺรำปวน) | ทินฺจิตฺ (dincit) |
| 10 | tb; (ตปฺ) | ដប់ (ฏป่) | จสฺ (cas) |
| 20 | ePé (ไภ), Py; (ภยฺ) (หนึ่งกุลี) |
ម្ភៃ (ไมฺภ) | – |
| 400 | søik; (สฺลิกฺ) | ស្លឹក (สฺลึก) (แปลว่าใบไม้ ใช้นับ 400 ในสมัยก่อน) | – |
เลข 6–9 ของเขมรสร้างจาก 5 บวก 1–4 มาตั้งแต่ในจารึก และยังเป็นอย่างนั้นจนทุกวันนี้ จารึกยังนับเป็นชุดละ 20 และ 400 ส่วนมอญโบราณซึ่งเป็นภาษาร่วมตระกูล มีเลข 1–4 คล้ายกับเขมรเพราะเป็นคำร่วมเชื้อสาย แต่ตั้งแต่ 5 ขึ้นไปมีคำเฉพาะของแต่ละตัว ไม่ได้นับแบบห้าบวก ในพจนานุกรมจารึกมอญของชอร์โทก็ไม่พบคำเฉพาะสำหรับ 20 และ 400 ภาษาไทยก็ใช้ หก เจ็ด แปด เก้า เป็นคำเฉพาะของแต่ละตัวเช่นกัน ที่น่าสังเกตคือเจนเนอร์ระบุตรงๆว่า tb; (ตปฺ) "สิบ" น่าจะยืมมาจากภาษาจีน และยกคำไทย "สิบ" มาเทียบ แสดงว่าพจนานุกรมนี้ไม่ได้พยายามปิดบังว่าคำไหนไม่ใช่คำเขมรแท้
ตัวอย่างจากจารึกในไทยเองคือจารึกปราสาทหินพิมาย 3 (K.397) ลงศักราช พ.ศ. 1652 (ค.ศ. 1109) ซึ่งบอกระยะของเขตที่ดินด้านหนึ่งว่า søik; bVn; Zt biy; Py; bVn; tb; RbM biy; (สฺลิกฺ ปฺวนฺ ศต ปิยฺ ภยฺ ปฺวนฺ ตปฺ ปฺรํ ปิยฺ) แยกได้เป็น สฺลิกฺ ปฺวนฺ (400 × 4 = 1,600) ศต ปิยฺ (100 × 3 = 300 โดย ศต คือ "ร้อย" ที่ยืมจากสันสกฤต) ภยฺ ปฺวนฺ (20 × 4 = 80) ตปฺ (10) และ ปฺรํ ปิยฺ (5 + 3 = 8) รวมเป็น 1,998 ตรงกับคำแปลของฐานข้อมูลจารึกฯ อีกบรรทัดหนึ่งของจารึกเดียวกันสรุปจำนวนข้าทาสที่ถวายในสองวันว่า Py; mVay; R'MmVay; (ภยฺ มฺวายฺ ปฺรำมฺวายฺ) คือ 20 + 6 = 26 ระบบนับแบบนี้อธิบายได้ด้วยภาษาเขมรเท่านั้น
จารึกเขมรก็เขียนตัวเลขด้วยเลขโดดแบบหลักสิบเหมือนกัน โดยเฉพาะศักราช อย่างจารึกตระพังไพร (K.127) ลงศักราช 604 ตรงกับ พ.ศ. 1225 (ค.ศ. 682) ซึ่งเป็นที่รู้จักในฐานะจารึกที่มีเลขศูนย์รุ่นแรกๆที่พบบนหิน ตัวจารึกหลักนี้เป็นภาษาเขมรโบราณ ว่าด้วยการถวายข้าทาสให้เทวสถาน การเขียนตัวเลขแบบหลักสิบกับการพูดแบบห้าบวกจึงอยู่ด้วยกันได้ แบบเดียวกับคนกัมพูชาทุกวันนี้ที่เขียน ៦ แต่อ่านว่า ប្រាំមួយ "ปรัมมวย" วิธีเขียนตัวเลขจึงบอกไม่ได้ว่าภาษาที่พูดนับเลขอย่างไร
ตัวเลขบอกศักราชในจารึกตระพังไพร (K.127) ซึ่งใช้จุดแทนเลขศูนย์ เซแด็สอ่านไว้ว่า 605 ส่วนฉบับชำระของโฉม คนธา ในฐานข้อมูล DHARMA อ่านเป็น 604 — ตัดจากภาพใน Wikimedia Commons
หลักฐานจากภายนอกก็ตรงกัน โจว ต๋ากวาน (周達觀) ทูตจีนที่ไปอยู่เมืองพระนครใน พ.ศ. 1839–1840 (ค.ศ. 1296–1297) บันทึกไว้ในหนังสือ "บันทึกขนบธรรมเนียมเจินล่า" (真臘風土記) ตอนที่ว่าด้วยภาษาว่า
บันทึกขนบธรรมเนียมเจินล่า ตอนว่าด้วยภาษา (ตัดมาบางส่วน)
國中語言，自成音聲，雖近而占城、暹人，皆不通話説。如以一為梅，二為别，三為卑，四為般，五為孛藍，六為孛藍梅，七為孛藍别……
"ภาษาของประเทศนี้มีเสียงเป็นแบบของตัวเอง แม้แต่คนจามและคนสยามที่อยู่ใกล้กันก็พูดกันไม่รู้เรื่อง" จากนั้นก็ยกตัวเลขหนึ่งถึงสิบเป็นตัวอย่าง ซึ่งหกคือ "ห้าหนึ่ง" เจ็ดคือ "ห้าสอง" ตรงกับตัวเลขเขมร
至若官府則有官府之議論，秀才則有秀才之文談，僧道自有僧道之語説。城市村落，言語各自不同，亦與中國無異也。
"ส่วนขุนนางก็มีถ้อยคำแบบขุนนาง นักปราชญ์ก็มีสำนวนแบบนักปราชญ์ นักบวชก็มีคำพูดแบบนักบวช ในเมืองกับในหมู่บ้านก็พูดต่างกันไป ไม่ต่างจากที่จีน"
ตัวเลขแบบ "ห้าหนึ่ง ห้าสอง" ในบันทึกนี้เป็นภาษาของประเทศที่โจวไปเยือน และตรงกับระบบในจารึก ส่วนที่ว่าขุนนางพูดต่างจากชาวบ้าน โจวก็เทียบเองว่าเหมือนที่จีน ซึ่งหมายถึงระดับภาษาและสำเนียง แบบเดียวกับที่ภาษาไทยมีราชาศัพท์ ศัพท์ทางพระ และภาษาถิ่น ไม่ได้หมายความว่าเป็นคนละภาษา
ภาษาในจารึกเปลี่ยนมาเป็นภาษาเขมรปัจจุบันทีละขั้น
หลักฐานที่ผ่านมาแสดงว่าภาษาในจารึกคล้ายภาษาเขมรปัจจุบันมาก แต่ยังมีคำถามได้ว่า หรือจะเป็นภาษาอื่นที่บังเอิญคล้าย แล้วภายหลังภาษาเขมรค่อยเข้ามาแทนที่ คำตอบอยู่ที่เอกสารภาษาเขมรซึ่งมีศักราชกำกับต่อเนื่องกันมาตลอด ตั้งแต่จารึกทวลวัดคำนูร (K.557/K.600) จากจังหวัดตาแก้ว ลงศักราช พ.ศ. 1154 (ค.ศ. 611) ซึ่งเป็นจารึกภาษาเขมรที่ลงศักราชเก่าที่สุด ผ่านจารึกสมัยเมืองพระนครอีกนับพันหลัก ต่อด้วยจารึกเขมรสมัยกลางบนผนังนครวัด พ.ศ. 2089–2290 (ค.ศ. 1546–1747) ที่คนกัมพูชาสลักไว้เองก่อนฝรั่งเศสเข้ามาร่วมร้อยปี จนถึงภาษาเขมรที่ใช้กันทุกวันนี้ ถ้าภาษาถูกเปลี่ยนจริงก็ต้องเห็นรอยต่อ คือคำพื้นฐานชุดหนึ่งหายไปแล้วมีอีกชุดโผล่มาแทน แต่สิ่งที่เห็นในเอกสารคือคำชุดเดิมค่อยๆเปลี่ยนรูปไปทีละน้อย
สำเนาลอกลายจารึกทวลวัดคำนูร (K.557) จารึกภาษาเขมรที่ลงศักราชเก่าที่สุด เก็บรักษาโดย EFEO — ภาพจากบทความของซาฮารอฟ (2019)
| ความหมาย | ก่อนเมืองพระนคร | สมัยเมืองพระนคร | เขมรปัจจุบัน |
|---|---|---|---|
| ภูเขา | vñM (วฺนํ) | vñM (วฺนํ) และ bñM (ปฺนํ) | ភ្នំ (ภฺนํ) |
| สอง | evr; (เวรฺ) | vür; (วฺยรฺ) และ bür; (ปฺยรฺ) | ពីរ (พีร) |
| พระ | Rv× (วฺรห์) | Rv× (วฺรห์) และ Rb× (ปฺรห์) | ព្រះ (พฺรห์) |
| ข้า | kLúM (กฺญุํ) | xÔúM (ขฺญุํ) | ខ្ញុំ (ขฺญุํ) |
| เขมร | ekµr; (เกฺมรฺ) | exµr; (เขฺมรฺ) | ខ្មែរ (แขฺมร) |
ตัวอย่างในตารางมาจากพจนานุกรมสองเล่มของเจนเนอร์ จะเห็นว่าการเปลี่ยนไม่ได้เกิดแบบสุ่มทีละคำ แต่เปลี่ยนไปในทางเดียวกันเป็นกลุ่ม ว ที่นำหน้าพยัญชนะอื่นในคำว่าภูเขา สอง และพระ เริ่มมีรูปเขียนเป็น ป ปนเข้ามาตั้งแต่สมัยเมืองพระนคร อย่าง ปฺนํ ในจารึกลงศักราช พ.ศ. 1569 (ค.ศ. 1026) แล้วกลายเป็น ภ และ พ ในปัจจุบัน ส่วน ก ที่นำหน้าพยัญชนะอื่นในคำว่าข้าและเขมรก็เปลี่ยนรูปเขียนเป็น ข เหมือนกัน ความหมายของบางคำก็เลื่อนไปตามเวลาด้วย อย่าง ขฺญุํ ที่เคยแปลว่าข้าทาส ทุกวันนี้กลายเป็นสรรพนาม "ผม ฉัน" ซึ่งก็คล้ายกับคำว่า "ข้า" ในภาษาไทย การเปลี่ยนแปลงที่ไล่ตามได้ทีละขั้นแบบนี้คือสิ่งที่ภาษาเดียวกันเปลี่ยนไปตามเวลา ไม่ใช่การเปลี่ยนจากภาษาหนึ่งไปเป็นอีกภาษาหนึ่ง และยังเป็นการเปลี่ยนแบบเดียวกับที่ทำให้การออกเสียงภาษาเขมรปัจจุบันห่างจากตัวสะกด (ข้อ 9.4)
คำว่า เกฺมรฺ ในตารางก็เป็นคำที่คนกลุ่มนี้ใช้เรียกตัวเองมาตั้งแต่สมัยก่อนเมืองพระนคร หลักที่เก่าที่สุดคือจารึกเมลบ (K.1247) จากจังหวัดไพรแวง อักษรปัลลวะ ราวพุทธศตวรรษที่ 12 (คริสต์ศตวรรษที่ 7) ซึ่งศานติ ภักดีคำ ยกวลี kLúM ekµr; (กฺญุํ เกฺมรฺ) ในบรรทัดที่ 13 มาอธิบายว่าหมายถึง "ข้ารับใช้ (ที่เป็น) ชาวเขมร"
บรรทัดที่ 13 ของจารึกเมลบ (K.1247) ปรากฏคำว่า "...กฺญุํ เกฺมรฺ..." — ภาพจากบทความ "เขมร กัมพูชา และขอม ในหลักฐานเขมร" ของศานติ ภักดีคำ (2022) หน้า 134
9. คำกล่าวอ้างและข้อโต้แย้ง
หัวข้อนี้รวบรวมคำกล่าวอ้างที่ค้นเจอ ข้อ 9.1–9.9 พูดถึงภาษาในจารึกตรงๆ ส่วนข้อ 9.10–9.18 เป็นเรื่องประวัติศาสตร์และเหตุผลประกอบที่มักพ่วงมา คำตอบส่วนใหญ่มีรายละเอียดอยู่ในหัวข้อก่อนหน้าแล้ว จึงตอบแบบย่อและโยงไปยังหัวข้อนั้น
9.1 "จารึกอักษรขอมอ่านเป็นภาษาไทยได้"
ข้อนี้พบทั้งในบทความของอัษฎางค์ (2022) และกระทู้พันทิป (2025) แต่อักษรกับภาษาเป็นคนละเรื่อง อักษรไทยเองก็พัฒนามาจากอักษรเขมร หน้าตาคล้ายกันจึงไม่ได้บอกว่าเป็นภาษาเดียวกัน จารึกที่เขียนภาษาไทยด้วยอักษรขอมก็มีอยู่จริง และนักวิชาการก็จัดเป็นภาษาไทยมาตลอด (ดูหัวข้อที่ 4) แต่จารึกสมัยเมืองพระนครถ้าลองอ่านเป็นภาษาไทยจะไม่ได้ความเลย ลองอ่านดูเองได้ในหัวข้อที่ 8
ส่วนจารึกในพม่าที่อัษฎางค์ยกมา เขาไม่ได้บอกชื่อ แต่บอกที่มาว่าได้จากคลิปของ Thai PBS ซึ่งพาไปดูจารึกในพิพิธภัณฑ์ที่พุกาม จารึกในคลิปคือจารึกอักษรขอมภาษาไทยพบที่กรุงพุกาม (ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ 3 หลักที่ 55) เป็นภาษาไทยที่เขียนด้วยอักษรขอมจริง เนื้อหาเป็นการถวายที่นาและข้าพระให้วัด แต่ที่ว่า "มีอายุนับพันปี" ขัดกับที่ผู้ให้สัมภาษณ์พูดเองในคลิปว่า "อาจจะอายุไม่เกินพันปี" ส่วนที่ว่าเก่ากว่าจารึกพ่อขุนรามคำแหงก็มาจากที่ผู้ให้สัมภาษณ์บอกว่า "สันนิษฐานเอง" ขณะที่นักวิชาการไทยที่อ่านจารึกหลักนี้กำหนดอายุไว้ตั้งแต่ราว พ.ศ. 1900 (ฉ่ำ ทองคำวรรณ) ถึงปลายพุทธศตวรรษที่ 22 (ฐานข้อมูล ศมส.) ซึ่งอ่อนกว่าจารึกพ่อขุนรามคำแหงทั้งคู่ ในจารึกยังมีชื่อขุนนางที่ตรงกับทำเนียบในกฎหมายตราสามดวงของอยุธยาด้วย จารึกหลักนี้จึงเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งของจารึกภาษาไทยอักษรขอมที่พูดถึงในย่อหน้าก่อน ในตัวจารึกไม่มีคำว่าขอมเลย และไม่ได้บอกอะไรเกี่ยวกับภาษาของจารึกเมืองพระนคร ส่วนจารึกอักษรขอมในบัญชี CIK ที่พบในพม่า (ดูตารางในหัวข้อที่ 3) คือแผ่นทอง 4 ชิ้นจากตะนาวศรี (Tanintharyi) (K.1121–K.1124) ลงศักราช พ.ศ. 2005–2009 (ค.ศ. 1462–1466) แผ่นทองกลุ่มนี้ก็เป็นภาษาเขมร ทั้งที่วิกเกอรี (1973) เห็นว่าเป็นแผ่นทองพระราชทานยศของราชสำนักอยุธยา
งานตีพิมพ์ที่ใกล้กับข้อนี้ที่สุดเท่าที่ค้นได้คือบทความ "ศิลปสมัยอู่ทอง" ของ มานิต วัลลิโภดม ในหนังสือที่กรมศิลปากรพิมพ์ใน พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967) ซึ่งพยายามแสดงว่าจารึกบนฐานพระพุทธรูปวัดหัวเวียง (K.504) หรือจารึกครหิ ที่ไชยา มีคำไทยอยู่มาก แต่ก็ไม่ได้เสนอว่าทั้งหลักเป็นภาษาไทย และวิกเกอรีก็ตรวจรายการคำนั้นแล้วตอบไว้ใน พ.ศ. 2516 (ค.ศ. 1973) ว่าคำที่ยกมาเป็นคำเขมรที่บังเอิญขึ้นต้นด้วยพยัญชนะเดียวกับคำไทยที่ความหมายเดียวกัน อย่างคำว่า โนห์ "นั้น" ซึ่งพบในจารึกเขมรมาก่อนที่อิทธิพลไทยจะเข้าไปได้ ไม่อย่างนั้นก็เป็นพยางค์ที่ตัดออกมาจากบริบทแล้วให้ความหมายเอาเองเพื่อให้ดูเป็นไทย แล้วสรุปว่าจารึกครหิ "ไม่มีคำไทยเลย"
9.2 "จารึกเมืองพระนครอ่านเป็นภาษามอญได้"
อมร (2026) แปลจารึก K.227 โดยเทียบคำในจารึกกับคำมอญปัจจุบันทีละคำ ได้คำแปลต่างจากเดิมมากจนสรุปว่าคนที่ออกรบกับจามคือชาววิชัยปุระ ส่วนชาวเขมรเป็นแค่คนที่ถูกกวาดต้อนมา แต่เมื่อตรวจกับพจนานุกรมภาษามอญ คำที่ยกมาหลายคำมีความหมายต่างจากที่อ้าง อย่างคำว่า rt; (รตฺ) ที่แปลว่า "ไล่ฟัน" โดยเทียบกับคำมอญที่ในพจนานุกรมแปลว่าเกี่ยวข้าวหรือตัดหญ้า ขณะที่ในภาษาเขมรคำนี้แปลว่า "วิ่ง หนี" (ปัจจุบันคือ រត់) และพบในจารึกเขมรถึง 146 ครั้ง บางคำเป็นคำที่ภาษามอญยืมมาจากภาษาพม่าอีกที ส่วนคำที่เทียบได้จริงก็เป็นคำร่วมเชื้อสายที่สองภาษามีเหมือนกันอยู่แล้ว (ข้อ 9.3) ขณะที่คำพื้นฐานที่สองภาษาใช้ต่างกัน อย่าง ห้า สิบ ยี่สิบ ข้า ภูเขา ในจารึกล้วนเป็นแบบเขมร และตัวเลขในจารึกก็คิดออกมาลงตัวด้วยระบบเลขเขมรเท่านั้น (ดูหัวข้อที่ 8) กรณีจารึกเสาแปดเหลี่ยมก็แสดงว่าต่อให้จารึกเป็นภาษามอญจริง การรู้ภาษามอญปัจจุบันก็ยังไม่พอจะอ่านได้เอง (ดูหัวข้อที่ 6) รายละเอียดการตรวจทีละคำอ่านได้ในบทความ วิเคราะห์ปัญหาของคำแปลจารึกบันทายฉมาร์ด้วยภาษามอญของเพจ "เรียนภาษามอญ"
9.3 "ภาษาในจารึกใกล้ภาษามอญหรือภาษาไทยโบราณมากกว่าภาษาเขมรปัจจุบัน"
กระทู้พันทิป (2025) อ้างว่าจารึกมี "คำศัพท์ วากยสัมพันธ์ และโครงสร้างประโยค ที่ใกล้เคียงกับภาษาไทยโบราณ และภาษามอญมากกว่าภาษาเขมรยุคปัจจุบัน" โดยไม่ได้ยกคำใดมาเทียบ ความจริงคือภาษาเขมรกับภาษามอญอยู่ตระกูลเดียวกัน คำพื้นฐานจึงคล้ายกันเป็นระบบ แต่ก็ยังแยกจากกันได้ชัด ส่วนภาษาไทยอยู่คนละตระกูล คำพื้นฐานอย่าง ชื่อ ตีน สอง สี่ ไม่ตรงกับคำในจารึกเลย ขณะที่ไวยากรณ์ในจารึกแทบเหมือนภาษาเขมรปัจจุบัน (ดูหัวข้อที่ 8) กระทู้เดียวกันยังเอาเรื่องหมู่เลือดของคนกัมพูชาปัจจุบันมาเป็นหลักฐานด้วย ซึ่งหมู่เลือดไม่ได้บอกว่าใครพูดหรือเขียนภาษาอะไร
9.4 "ภาษาเขมรปัจจุบันออกเสียงเพี้ยนไปมาก ภาษาไทยอ่านตรงรูปตรงเสียงเดิมมากกว่า"
ข้อนี้พบบ่อยมาก ใจความคือถ้าอ่านคำในจารึกแบบไทยจะออกเสียงตรงกับตัวสะกด ขณะที่คนกัมพูชาปัจจุบันอ่านเพี้ยนไปเป็นอีกเสียง จึงสรุปว่าภาษาไทยใกล้ภาษาในจารึกมากกว่า ที่ว่าการออกเสียงภาษาเขมรปัจจุบันห่างจากตัวสะกดไปมาก โดยเฉพาะเสียงสระนั้นเป็นความจริง กรณีที่ถูกยกมาบ่อยที่สุดคือสระอาที่กลายเป็นเสียงเอีย อย่าง ភាសា (ภาสา) "ภาษา" ที่คนกัมพูชาอ่านว่า "เพียสา" หรือ ជាតិ (ชาติ) ที่อ่านว่า "เจียด" ขณะที่คนไทยอ่านว่า "พาสา" และ "ชาด" ใกล้ตัวสะกดกว่า แต่ข้อนี้มีปัญหาหลายชั้น
- เสียงที่เพี้ยนไปเกิดขึ้นหลังสมัยเมืองพระนครนาน ภาษาเขมรโบราณมีพยัญชนะสองชุด ชุดหนึ่งอย่าง ก จ ต ป ออกเสียงไม่ก้อง อีกชุดอย่าง ค ช ท พ ออกเสียงก้อง เช่น ท ออกเสียงคล้าย ด และ พ ออกเสียงคล้าย บ ในภาษาไทย ต่อมาเสียงก้องของชุดหลังหายไป ท กลายเป็นเสียง ต และ พ กลายเป็นเสียง ป แต่ทิ้งร่องรอยไว้ที่สระที่ตามหลัง ซึ่งเปลี่ยนเสียงไปจากเดิม สระอาที่ตามหลังพยัญชนะชุดนี้จึงกลายเป็นเสียงเอีย อย่าง ទាន (ทาน) ที่เคยออกเสียงคล้าย "ดาน" ก็กลายเป็น "เตียน" ส่วนสระอาที่ตามหลังพยัญชนะชุดแรกยังเป็นเสียงอาเหมือนเดิม อย่าง ការ (การ) ยังอ่านว่า "กา" งานวิจัยที่ตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2567 (ค.ศ. 2024) ไล่ดูการสะกดในจารึกเขมรตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 12 ถึง 23 (คริสต์ศตวรรษที่ 7 ถึง 18) และการสัมผัสในกวีนิพนธ์เขมร พบว่าจารึกเริ่มสะกดพยัญชนะก้องกับไม่ก้องสลับกัน อย่าง กุสล กับ คุสล "บุญ" ในจารึกปี พ.ศ. 2121 (ค.ศ. 1578) หลักฐานการแยกเสียงสระก็เริ่มพบในปีถัดมา ส่วนสระอื่นๆเพิ่งมีหลักฐานในพุทธศตวรรษที่ 22–23 (คริสต์ศตวรรษที่ 17) ลงมา และสระอาหลังพยัญชนะชุดที่เคยเป็นเสียงก้อง ซึ่งกลายเป็นเสียงเอียในทุกวันนี้ ก็เพิ่งพบหลักฐานในกวีนิพนธ์ช่วงพุทธศตวรรษที่ 24–25 (คริสต์ศตวรรษที่ 19) ก่อนหน้านั้นไม่พบร่องรอยการเปลี่ยนเลย คำเขมรที่โจว ต๋ากวาน (ดูหัวข้อที่ 8) ถอดเป็นอักษรจีนไว้ใน พ.ศ. 1839–1840 (ค.ศ. 1296–1297) ก็ยังแยกพยัญชนะก้องกับไม่ก้อง และสระก็ยังไม่แยกเสียง ตอนที่สลักจารึกเมืองพระนคร คนสมัยนั้นจึงออกเสียงใกล้กับตัวสะกดอยู่แล้ว
- การเปลี่ยนเสียงแบบนี้เป็นเรื่องปกติของทุกภาษา อย่างภาษาอังกฤษที่ยังสะกด knight แต่ไม่ออกเสียง k และ gh แล้ว และที่สำคัญคือการเปลี่ยนนั้นเป็นระบบ คำที่มีพยัญชนะกลุ่มเดียวกันเปลี่ยนไปในทางเดียวกัน ซึ่งกลับเป็นหลักฐานว่าภาษาเขมรปัจจุบันสืบมาจากภาษาในจารึกโดยตรง (ดูหัวข้อที่ 8)
- การอ่านแบบไทยก็ไม่ได้ตรงกับเสียงเดิมจริง ภาษาไทยเองก็เปลี่ยนไปมากเหมือนกัน อย่างคำว่า ทาน ซึ่งมาจากคำบาลีสันสกฤตว่า dāna ทั้งในภาษาต้นทางและในภาษาเขมรโบราณออกเสียงคล้าย "ดาน" เขมรปัจจุบันอ่านเป็น "เตียน" ส่วนไทยอ่านเป็น "ทาน" ที่มีลมพ่น จึงเพี้ยนไปจากเสียงเดิมทั้งสองภาษา แค่เพี้ยนไปคนละทาง ภาษาไทยยังเติมวรรณยุกต์ลงไปในคำยืมเหล่านี้ทั้งที่ภาษาเขมรไม่มีวรรณยุกต์ และบางคำไทยอ่านห่างจากตัวสะกดยิ่งกว่าเขมรด้วยซ้ำ อย่างคำว่า ทรง ที่ไทยอ่านว่า "ซง" ขณะที่เขมรอ่าน ទ្រង់ ว่า "ตรวง" ยังคงเสียงควบกล้ำ ร ไว้
- ต่อให้ไทยอ่านใกล้ตัวสะกดกว่าจริง ก็บอกได้แค่ว่าคนไทยอ่านตัวอักษรแบบไหน ไม่ได้ทำให้คำนั้นกลายเป็นคำไทย เพราะไม่ว่าจะออกเสียงอย่างไร คำอย่าง Cµ× (ชฺมห์) "ชื่อ" vñM (วฺนํ) "ภูเขา" หรือ ena× (โนห์) "นั้น" ก็ไม่มีความหมายในภาษาไทย ส่วนคำที่คนไทยอ่านแล้วรู้สึกคุ้นอย่าง เสด็จ ก็เป็นคำที่ไทยยืมไปจากภาษาเขมร พร้อมกับวิธีอ่านตามตัวสะกดในยุคที่ยืม (ข้อ 9.12)
9.5 "จริงๆเป็นภาษาสันสกฤตหรือบาลีที่เขียนด้วยอักษรขอม"
ทวิช (2011) เสนอว่าจารึกที่เรียกกันว่าภาษาเขมรแท้จริงเป็นภาษาสันสกฤต จารึกภาษาสันสกฤตมีอยู่จริง และนักวิชาการก็ระบุว่าเป็นสันสกฤตมาตั้งแต่แรก แยกจากจารึกที่เป็นภาษาเขมร ในบัญชีจารึกราว 1,600 หลัก มีภาษาเขมรอยู่กว่า 1,000 หลัก ส่วนภาษาบาลีมีแค่ราว 20 หลัก และในจารึกที่มีสองภาษา ส่วนที่เป็นสันสกฤตกับส่วนที่เป็นเขมรก็แยกจากกันชัด (ดูหัวข้อที่ 3) คำยืมสันสกฤตในภาษาเขมรก็เหมือนคำบาลี-สันสกฤตในภาษาไทย ไม่ได้ทำให้ภาษาไทยกลายเป็นภาษาบาลี
9.6 "คนเขมรปัจจุบันยังอ่านจารึกไม่ออก"
ภาษาทุกภาษาเปลี่ยนไปตามเวลา คนไทยทั่วไปก็อ่านจารึกสุโขทัยไม่คล่องหากไม่ได้เรียนมา คนอังกฤษทั่วไปก็อ่านภาษาอังกฤษเก่าไม่ออก สิ่งที่ใช้ตัดสินว่าเป็นภาษาเดียวกันหรือไม่คือความสัมพันธ์ที่เป็นระบบระหว่างรูปเก่ากับรูปใหม่ ซึ่งภาษาเขมรมีครบ (ดูหัวข้อที่ 8) นักภาษาศาสตร์ที่ทำพจนานุกรมเขมรโบราณยังเตือนคนเขมรด้วยซ้ำว่าอย่าอ่านจารึกด้วยความรู้ภาษาเขมรปัจจุบันแบบมักง่าย (ดูหัวข้อที่ 7)
9.7 "คนไทยสมัยก่อนอ่านภาษาขอมได้ แต่คนเขมรอ่านไม่ออก"
ความเห็นใต้คลิปหลายรายการเล่าว่าปู่ย่าตายายเคยเรียน "ภาษาขอม" ที่วัด หรือพระไทยยังอ่าน "ภาษาขอม" ได้ แล้วสรุปว่าภาษาขอมเป็นของไทย ส่วนคนเขมรอ่านไม่ออก จึงเป็นคนละภาษากับภาษาเขมร แต่สิ่งที่คนไทยเรียนกันตามวัดคืออักษรขอมที่ใช้จารคัมภีร์ใบลานภาษาบาลีสืบมาตั้งแต่ก่อนสมัยรัตนโกสินทร์ บางครั้งก็ใช้เขียนภาษาไทย (ดูหัวข้อที่ 4) การอ่านคัมภีร์ได้จึงหมายความว่ารู้อักษรและรู้ภาษาบาลี คนเขมรทั่วไปแม้จะรู้อักษรแต่ไม่รู้ภาษาบาลีก็อ่านคัมภีร์ไม่เข้าใจ ข้อนี้จึงเป็นการสับสนระหว่างอักษรกับภาษาแบบเดียวกับข้อ 9.1
9.8 "ขอมนับเลขฐานสิบ แต่เขมรนับฐานห้า"
ข้อนี้พบซ้ำหลายครั้งในความเห็นใต้คลิปรายการ Back To Basics ของไทยพีบีเอส (2026) อย่างความเห็นที่ว่า "ขอมคือกลุ่มคนที่นับจำนวนด้วยเลขฐาน 10 ตามหลักฐานในจารึกทั้งหมด แต่ เขมรเป็นกลุ่มคนที่มีวัฒนธรรมการนับด้วยเลขฐาน 5" โดยไม่ได้บอกว่าเป็นจารึกหลักไหน แต่ข้อเท็จจริงกลับเป็นตรงข้าม คำบอกจำนวนในจารึกเมืองพระนครนับเลข 6–9 ด้วย 5 บวก 1–4 และนับเป็นชุดละ 20 แบบเดียวกับภาษาเขมรปัจจุบัน รวมทั้งจารึกที่พบในไทยเองอย่างจารึกปราสาทหินพิมาย 3 และโจว ต๋ากวานก็บันทึกการนับแบบนี้ไว้ว่าเป็นภาษาของประเทศ ส่วนที่เห็นเลขโดดแบบหลักสิบในจารึกก็เป็นแค่วิธีเขียนตัวเลข ไม่ได้บอกว่าพูดนับกันอย่างไร (ดูหัวข้อที่ 8) ข้ออ้างว่าเขมรนับเลขฐานห้านี้จึงกลับยิ่งเป็นหลักฐานชี้ว่าจารึกเป็นภาษาเขมร
เกี่ยวกับเรื่องนี้มีอธิบายไว้ต่างหากในบทความ ทำไมเลขเขมรจึงมีถึงเลขเก้าในขณะที่ภาษาเขมรมีศัพท์นับเลขถึงแค่ห้า ผู้สนใจรายละเอียดตามไปอ่านได้
9.9 "ถ้าจารึกในไทยเป็นภาษาเขมร คนในพื้นที่ก็ต้องพูดเขมรจนทุกวันนี้"
ข้อนี้พบบ่อยและได้ไลก์มากในความเห็นใต้คลิปเดียวกัน เช่น ถามว่าถ้าละโว้เป็นเขมร ทำไมคนลพบุรีไม่มีใครพูดภาษาเขมรเลย แต่ภาษาที่คนในพื้นที่หนึ่งพูดเปลี่ยนไปได้ตามเวลา ตัวอย่างใกล้ตัวคือภาษามอญ จารึกภาษามอญโบราณพบในไทยทั้งภาคกลาง ภาคอีสาน และภาคเหนือ (ดูหัวข้อที่ 3) แต่ทุกวันนี้คนในพื้นที่เหล่านั้นก็ไม่ได้พูดภาษามอญ ในทางกลับกัน ภาษาเขมรก็ไม่ได้หายไปจากไทยหมด คนในบุรีรัมย์ สุรินทร์ และศรีสะเกษจำนวนมากยังพูดภาษาเขมรถิ่นไทยกันอยู่ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีปราสาทและจารึกเขมรอยู่หนาแน่น ส่วนผลตรวจ DNA ที่ความเห็นจำนวนมากหยิบมาอ้าง ก็ตอบได้แค่ว่าคนทุกวันนี้สืบเชื้อสายมาจากใคร เป็นคนละคำถามกับว่าจารึกเขียนภาษาอะไร
9.10 "ชนชั้นปกครองเป็นคนอีกกลุ่มหนึ่ง ส่วนเขมรเป็นแค่ข้าทาส"
ข้อนี้มีหลายแบบที่ไม่ตรงกัน ทวิช (2011) อ้างบันทึกของโจว ต๋ากวาน ว่าชนชั้นปกครองที่นครวัดคือ "สยาม" ซึ่งเขาถือว่าเป็นพวกเดียวกับขอม ส่วนเขมรเป็นคนพื้นเมืองซึ่งส่วนใหญ่เป็นข้าทาส "ที่มีภาษาพูดและการนับเลขเป็นอีกระบบ" แล้วเปรียบว่าชนชั้นปกครองอังกฤษสมัยต้นยุคกลางก็เคยพูดภาษาฝรั่งเศส ส่วนอมร (2026) เสนอว่าต้นตระกูลกษัตริย์ที่มีพระนามลงท้ายว่า "วรมัน" เป็นแขก และชาวเขมรเป็นคนที่ถูกกวาดต้อนมา และความเห็นใต้คลิปของไทยพีบีเอสก็ว่า "เขมรแปลว่าทาสในหลักจารึก KA64"
- บันทึกของโจว ต๋ากวาน (ดูหัวข้อที่ 8) บอกว่าตัวเลขแบบ "ห้าหนึ่ง ห้าสอง" เป็นภาษาของประเทศ ไม่ได้บอกว่าเป็นของข้าทาส บอกว่าคนสยามฟังภาษาที่นี่ไม่รู้เรื่อง และที่ว่าขุนนางพูดต่างจากชาวบ้าน โจวก็เทียบเองว่าเหมือนที่จีน ส่วนคนที่ "ขาวดังหยก" ที่ทวิชยกมาเป็นหลักฐานว่าคนในบ้านขุนนางเป็นคนสยาม ในต้นฉบับหมายถึงหญิงในวังและในบ้านขุนนาง ซึ่งโจวให้เหตุผลไว้เองว่าเพราะไม่ได้ออกไปถูกแดด
- ตัวอย่างอังกฤษที่ทวิชยกมาย้อนกลับมาแย้งข้ออ้างนี้เอง เพราะเอกสารที่ชนชั้นปกครองอังกฤษสมัยนั้นเขียนก็เป็นภาษาฝรั่งเศส ถ้าชนชั้นปกครองที่เมืองพระนครพูดภาษาอื่นจริง จารึกของพวกเขาก็ควรเป็นภาษานั้น แต่จารึกที่สร้างถวายเทพประจำเมืองอย่างจารึกปราสาทหินพิมาย 3 ก็เป็นภาษาเขมร และนับเลขด้วยระบบเดียวกับที่โจวบันทึกไว้ ภาษาเขมรยังเป็นภาษาเขียนที่มีเกียรติจนราชสำนักสุโขทัยยังใช้ อย่างจารึกไพรสวาย (K.413) ลงศักราช พ.ศ. 1904 (ค.ศ. 1361) ซึ่งสรรเสริญพญาลิไทแต่เขียนเป็นภาษาเขมรล้วน
- ข้อสรุปของอมรว่าชาวเขมรถูกกวาดต้อนมาเกิดจากการเปลี่ยนประธานของประโยคในบรรทัดที่ 27 ของจารึก K.227 ตอนแปล (ข้อ 9.2) และ "วรมัน" ก็เป็นสร้อยพระนามภาษาสันสกฤตที่กษัตริย์หลายแห่งในภูมิภาคนี้ใช้ ไม่ได้บอกว่าเป็นคนชาติไหน
- จารึกที่ความเห็นนี้เรียกว่า KA64 คือจารึกเมลบ (K.1247) ซึ่งในงานของศานติเรียกว่า Ka 64 ในวลี กฺญุํ เกฺมรฺ (ดูหัวข้อที่ 8) คำที่แปลว่าข้าทาสคือ กฺญุํ ไม่ใช่ เกฺมรฺ ในพจนานุกรมภาษาเขมรก่อนเมืองพระนครของเจนเนอร์ คำว่า เกฺมรฺ มีสองความหมาย คือคนเขมร และชื่อที่ใช้ตั้งให้ข้าทาส ซึ่งในพจนานุกรมเล่มเดียวกันมีคำที่ใช้เป็นชื่อข้าทาสอยู่นับพันคำ การที่คำหนึ่งถูกใช้ตั้งชื่อข้าทาสไม่ได้ทำให้คำนั้นแปลว่าทาส และต่อให้ข้ารับใช้ในจารึกหลักนี้เป็นคนเขมรจริง ก็ไม่ได้บอกว่าคนเขมรทุกคนเป็นข้าทาส เพราะส่วนที่บันทึกการถวายข้ารับใช้เหล่านี้ก็เขียนเป็นภาษาเขมรโบราณ
9.11 "ภาษาขอมแพร่จากลพบุรีและพิมายไปนครวัด"
ทวิช (2011) เขียนว่าจารึกภาษาสันสกฤตอักษรขอม "มีใช้แพร่หลายแถบเมืองอู่ทอง ศรีเทพ (เพชรบูรณ์) ศรีมโหสถ(ปราจีนบุรี) ลพบุรี เมืองเสมา (นครราชสีมา) และพิมาย ก่อนหน้าการจารึกที่นครวัดนับร้อยปี" จึงสรุปว่า "ภาษาขอมแพร่จากลพบุรีและพิมายไปสู่นครวัด" แต่เมื่อดูจารึกรุ่นเก่าในเมืองเหล่านั้นจริง (ดูหัวข้อที่ 3) จะเห็นว่าจารึกรุ่นแรกที่ศรีเทพและอู่ทองเป็นภาษาสันสกฤตอักษรปัลลวะและหลังปัลลวะที่ใช้ทั่วภูมิภาค ส่วนจารึกรุ่นหลังลงมาที่มีภาษาท้องถิ่นก็เป็นภาษาเขมรเกือบทั้งหมด ยกเว้นจารึกเสาแปดเหลี่ยมที่ลพบุรีซึ่งเป็นภาษามอญ (ดูหัวข้อที่ 4) คำว่า "ก่อนนครวัดนับร้อยปี" ก็เป็นการเทียบกับตัวปราสาทนครวัด ไม่ได้เทียบกับจารึกภาษาเขมรในกัมพูชา ซึ่งหลักที่เก่าที่สุดเก่ากว่าจารึกเหล่านี้หลายร้อยปี และต่อให้ภาษาเขียนแพร่จากลพบุรีหรือพิมายไปจริง ก็เป็นแค่คำถามว่าแพร่จากไหนไปไหน ไม่ได้ทำให้ภาษานั้นกลายเป็นภาษาอื่น
9.12 "ราชาศัพท์อย่างเสด็จและสมเด็จเป็นคำของสยามหรือขอม เขมรยืมไปใช้ทีหลัง"
ทวิช (2011) เขียนว่าราชาศัพท์ไทย "เป็นการผสมของภาษาขอมโบราณกับสันสกฤตนั่นเอง" ส่วนอมร (2026) เขียนว่าคำว่า "เสด็จ" และ "สมเด็จ" ซึ่งในจารึกสะกดว่า sþc; (สฺตจฺ) และ sMtc; (สํตจฺ) "เป็นคำสยามที่มีมาก่อนที่เขมรจะยึดกัมพูชามาเป็นของเขมร" ทั้งสองคนจึงยอมรับว่าคำเหล่านี้อยู่ในจารึกเมืองพระนครจริง และที่ว่าราชาศัพท์ไทยหลายคำมาจากภาษาในจารึกนั้นก็ไม่มีใครเถียง เพียงแต่ "ภาษาขอมโบราณ" ที่ทวิชพูดถึงก็คือภาษาเขมรโบราณ คำถามจึงเหลือแค่ว่าคำเหล่านี้เป็นคำของภาษาไหนมาแต่เดิม ซึ่งมีหลักฐานชี้ว่าเป็นคำเขมร
- คำว่า sþc; (สฺตจฺ) พบในจารึกภาษาเขมรมาตั้งแต่สมัยก่อนเมืองพระนคร อย่าง K.710 และ K.560/739 ซึ่งเจนเนอร์จัดไว้ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 7–8 (พุทธศตวรรษที่ 12–13) และพบในจารึกสมัยเมืองพระนครอีกนับร้อยครั้ง ขณะที่จารึกภาษาไทยที่เก่าที่สุดเท่าที่พบเป็นของราวพุทธศตวรรษที่ 19 (คริสต์ศตวรรษที่ 13–14) หลังจากนั้นหลายร้อยปี จึงไม่มีหลักฐานว่าคำนี้อยู่ในภาษาไทยก่อนอยู่ในภาษาเขมร
- ในภาษาเขมร สองคำนี้เป็นคำในครอบครัวเดียวกัน sMtc; (สํตจฺ) "ผู้เป็นใหญ่ กษัตริย์" สร้างจาก sþc; (สฺตจฺ) "เป็นใหญ่ (กษัตริย์) เสด็จ" ด้วยการแทรกอาคมกลางคำ แบบเดียวกับที่ ขฺลางฺ "แข็งแรง" กลายเป็น กนฺลางฺ "กำลัง" (ดูหัวข้อที่ 8) ส่วนภาษาไทยไม่มีการสร้างคำด้วยการแทรกอาคมแบบนี้ ในภาษาไทย เสด็จกับสมเด็จจึงเป็นสองคำที่ดูคล้ายกันเฉยๆ อธิบายไม่ได้ว่าคำหนึ่งเกิดจากอีกคำหนึ่งได้อย่างไร แต่ในภาษาเขมรอธิบายได้ เมื่อคำคู่หนึ่งอธิบายที่มาได้ด้วยไวยากรณ์ของภาษาไหน ภาษานั้นก็คือภาษาต้นทาง
- การยืมคำในทางกลับกันก็มีจริง อย่างราชาศัพท์ไทยที่เข้าไปในภาษาเขมรสมัยกลาง (ดูหัวข้อที่ 2) แต่นั่นเป็นคำชุดอื่นในยุคหลังสมัยเมืองพระนคร การตัดสินว่าคำไหนยืมจากภาษาไหนจึงต้องดูหลักฐานทีละคำ ซึ่งในกรณีของเสด็จและสมเด็จ หลักฐานทั้งเรื่องอายุและที่มาของคำชี้ไปทางเดียวกันว่าเป็นคำเขมร
9.13 "ขอมไม่ใช่เขมร ภาษาขอมจึงไม่ใช่ภาษาเขมร"
ข้อนี้พบในโพสต์ของอัษฎางค์ (2025) เพจปราชญ์ สามสี และรายการทัพไทยทูเดย์ ซึ่งเริ่มจากเรื่องชื่อเรียกว่าคำว่า "ขอม" หมายถึงใคร แล้วกระโดดไปสรุปเรื่องภาษา แต่คำว่า "ขอม" เป็นคำที่คนไทใช้เรียกคนอื่น ซึ่งแม้แต่อัษฎางค์เองก็ยอมรับว่า "ไม่ปรากฏในภาษาเขมร" ส่วนในจารึก คนกลุ่มนี้เรียกตัวเองว่า ekµr; (เกฺมรฺ) มาตั้งแต่จารึกก่อนเมืองพระนคร (ดูหัวข้อที่ 8) ต่อให้คำว่าขอมในเอกสารไทยบางยุคจะใช้เรียกคนหลายกลุ่มจริง สิ่งที่เปลี่ยนก็คือขอบเขตของคำเรียกในภาษาไทย ไม่ได้ทำให้ตัวหนังสือบนแผ่นหินกลายเป็นภาษาอื่น ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทยเองก็ระบุภาษาของจารึกเหล่านี้ว่าเขมร (ดูหัวข้อที่ 3)
กล่าวคือที่จริงแล้วการเริ่มคำถามจาก "เขมรคือขอมหรือไม่" อาจถือว่าหลงทางตั้งแต่แรก เพราะจารึกสมัยพระนครใช้คำว่า "เขมร" ส่วนคำว่า "ขอม" ปรากฏในจารึกภาษาไทยตั้งแต่สมัยสุโขทัย คำว่าขอมในจารึกไทยเหล่านั้นจะหมายถึงเขมรหรือไม่ก็ไม่ได้มีผลต่อคำว่าเขมรที่ปรากฏในจารึกสมัยพระนคร
9.14 "สจวร์ต เจย์ ราจ ฟันธงแล้วว่าขอมคือไทย ไม่เกี่ยวกับเขมร"
สจวร์ต เจย์ ราจ (Stuart Jay Raj) เป็นชาวออสเตรเลียที่ทำช่องยูทูบสอนภาษา และถูกช่องอื่นเรียกว่า "นักภาษาศาสตร์" ใน พ.ศ. 2569 (ค.ศ. 2026) ช่องวิถีกล้วยทอดบอกว่าเขา "ฟันธง" ว่าอักษรบนกำแพงปราสาท "ไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยภาษาเขมรปัจจุบันเลย" และว่าเขมรปัจจุบันสืบมาจากชนเผ่าที่ถูกเกณฑ์มาเป็นแรงงาน
แต่คลิปต้นทางของเขาเมื่อ 20 มีนาคม พ.ศ. 2566 (ค.ศ. 2023) พูดตรงกันข้าม คือสอนอ่านอักษรขอมไทยที่ใช้เขียนภาษาไทยและยันต์ โดยบอกชัดว่าคนไทยเริ่มใช้อักษรเขมรมาตั้งแต่ราวพันปีก่อน แล้วดัดแปลงให้เข้ากับภาษาไทย และบอกว่าคำว่าขอมจริงๆก็แปลว่าเขมร ประเด็นของเขาคือข้อความบนยันต์เหล่านั้นเป็นภาษาไทย คนเขมรจึงอ่านตัวอักษรออกแต่ไม่เข้าใจความหมาย ซึ่งก็คือเรื่องการแยกอักษรกับภาษาแบบเดียวกับข้อ 9.1 และไล่ดูรายการคลิปในช่องของเขาแล้วก็ไม่พบคลิปที่พูดแบบที่ถูกอ้าง รายละเอียดว่าคำพูดของเขาถูกบิดไปอย่างไรอ่านได้ในบทความ คลิปและข่าวปลอมที่อ้างว่า "นักวิชาการฝรั่งฟันธงว่าขอมคือไทย" สอนอะไรเรา
9.15 "ยูเนสโกแถลงแล้วว่าไม่เคยมีอาณาจักรเขมรโบราณ มีแต่อาณาจักรขอม"
ข้อนี้แพร่อยู่ในคลิปยูทูบหลายช่อง ตัวอย่างที่มีคนดูมากคือคลิปของช่องสรุปสั้น เมื่อ 15 เมษายน พ.ศ. 2569 (ค.ศ. 2026) ซึ่งบอกว่ายูเนสโกออกแถลงการณ์ว่าเอกสารของตนไม่เคยมีคำว่าอาณาจักรเขมรโบราณ มีแต่ "Khom Empire" แต่ค้นแล้วไม่พบแถลงการณ์นี้จากยูเนสโก ไม่มีคลิปหรือโพสต์ไหนบอกได้ว่าแถลงวันไหน ใครแถลง ส่วนหน้ามรดกโลกนครวัดของยูเนสโกเองก็เขียนว่า "Khmer Empire" ชัดเจน และต่อให้มีองค์กรไหนแถลงอย่างนั้นจริง ก็ไม่ได้ทำให้ตัวหนังสือบนแผ่นหินเปลี่ยนภาษาตาม รายละเอียดการตามรอยข่าวนี้อ่านได้ในบทความ ข่าวปลอมที่อ้างว่า "ยูเนสโกบอกว่าไม่เคยมีอาณาจักรเขมร" สอนอะไรเรา
ในบรรดาคำกล่าวอ้างทั้งหมด ข้อนี้นับว่าเป็นตัวอย่างที่แย่ที่สุด ข้ออื่นแม้จะผิด แต่ก็ยังมีมูลจากเรื่องจริง แต่เรื่องนี้ไม่มีมูลเลย จึงชัดเจนว่าคนกล่าวอ้างย่อมรู้ว่าตัวเองโกหก ไม่ได้นำเสนอเพราะเข้าใจผิด การที่ต้องอาศัยข่าวปลอมมาค้ำจึงยิ่งบ่งบอกว่าฝั่งนี้ไม่มีหลักฐานทางภาษาจริงให้ยกมา
9.16 "ฝรั่งเศสบิดเบือน และนักวิชาการไทยเชื่อตามฝรั่ง"
ทวิช (2009) เขียนว่าความคิดว่าเขมรสืบเชื้อสายจากขอมอาจเป็น "แนวคิดของนักวิชาการฝรั่ง(เศส)ที่มาสร้างกรอบให้นักวิชาการไทยเราติดกับ" กระทู้พันทิปตั้งคำถามว่า "นักประวัติศาสตร์สายฝรั่งเศส จงใจบิดเบือนประวัติศาสตร์" หรือไม่ ส่วนรายการที่ ม.ล.กรกสิวัฒน์ไปออกก็ตั้งชื่อตอนว่า "ตัวปัญหาที่แท้จริงคือฝรั่งเศส" ข้อนี้เป็นการกล่าวหาลอยๆ คนที่กล่าวหาไม่เคยยกจารึกหลักไหนมาแสดงว่าแปลผิดตรงไหน และควรอ่านใหม่ว่าอย่างไร ในขณะที่คำอ่านของนักวิชาการตีพิมพ์ไว้ทีละบรรทัดให้ใครก็ตรวจได้ นอกจากนี้ยังมีปัญหาอีกหลายชั้น
- คนแรกที่ชี้ว่าจารึกบางหลักเป็นภาษาเขมรคือนักวิชาการชาวฮอลันดา (ดูหัวข้อที่ 5) และคนที่อ่านและตีพิมพ์จารึกเขมรมีหลายชาติ ซึ่งอ่านจากต้นฉบับเองและแย้งกันเองได้ (ดูหัวข้อที่ 7) ถ้านักวิชาการไทยแค่เชื่อตามฝรั่ง ก็คงไม่มีงานอ่านซ้ำเพื่อแก้คำแปลเดิม (ดูหัวข้อที่ 2)
- สำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศ (EFEO) ซึ่งทำบัญชีจารึกเขมร ก็ทำบัญชีจารึกจาม และมีโครงการศึกษาจารึกไทยและลาวด้วย และในบัญชีจารึกเขมรเองก็ระบุจารึกภาษามอญและไทยไว้ตามจริง (ดูหัวข้อที่ 3 และ 4)
- การปลอมจารึกเป็นพันหลักทำไม่ได้ จารึกกระจายอยู่หลายร้อยแห่งในสี่ประเทศ หลายหลักอยู่ในพิพิธภัณฑ์ไทยให้นักวิชาการไทยอ่านจากต้นฉบับได้เอง และจารึกปลอมที่โผล่ในตลาดค้าโบราณวัตถุก็ถูกจับได้ (ดูหัวข้อที่ 7)
- อคติของชาวตะวันตกยุคอาณานิคมที่มีอยู่จริงกลับเป็นไปในทางตรงข้าม อ็องรี มูโอ (Henri Mouhot) นักสำรวจชาวฝรั่งเศสที่ทำให้ยุโรปรู้จักนครวัด เขียนไว้ในบันทึกที่ตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2407 (ค.ศ. 1864) ว่าใครเห็นซากปราสาทแล้วก็อดถามไม่ได้ว่า "เผ่าพันธุ์อันเกรียงไกร ศิวิไลซ์ และรุ่งเรืองทางปัญญา ผู้สร้างงานมหึมาเหล่านี้หายไปไหน" จนเมื่อชาวฝรั่งเศสได้อ่านจารึกจึงรู้ว่าผู้ที่สร้างอารยธรรมเหล่านี้ก็คือกลุ่มคนที่พูดภาษาที่เป็นบรรพบุรุษของคนท้องถิ่นที่นี่นั่นเอง ไม่ได้หายไปไหน
9.17 "นักวิชาการไทยใจเขมร"
ข้อนี้ไม่ได้เป็นข้อโต้แย้งเรื่องจารึก แต่เป็นคำด่าที่เจอบ่อยมากเวลานักวิชาการไทยพูดว่าจารึกเป็นภาษาเขมร หรือว่าขอมคือเขมร อย่างคลิปรายการ Back To Basics ของไทยพีบีเอส ซึ่งมี สมฤทธิ์ ลือชัย เป็นวิทยากร ความเห็นที่เขียนแค่ว่า "นักวิชาการไทยใจเขมร" ได้ 120 ไลก์ และ "นักวิชาการใจเขมร!" ได้ 106 ไลก์ ติดอันดับที่ 8 และ 10 จากความเห็นหลักทั้งหมด 865 รายการ นอกจากนี้ก็มีคำอย่าง "ชังชาติ" "ขายชาติ" "หยามบรรพบุรุษไทย" ไปจนถึงถามว่า "อาจารย์ได้เท่าไรครับเขมรให้เท่าไร" นักวิชาการไทยคนอื่นที่ยกมาในบทความนี้ก็มักโดนคำด่าว่าไม่รักชาติแบบเดียวกันเมื่อพูดเรื่องนี้ แต่ข้อกล่าวหานี้ไม่มีเหตุผลรองรับ และควรแยกแยะให้ออก
- นักวิชาการไทยที่อ่านจารึกเป็นคนไทย ทำงานในหน่วยงานไทยอย่างกรมศิลปากร มหาวิทยาลัยศิลปากร และศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (ดูหัวข้อที่ 2) ไม่ได้มีผลประโยชน์อะไรจากการพูดเข้าข้างกัมพูชา ถ้าจะแต่งเรื่องเอาใจคนฟัง การพูดว่าจารึกเป็นภาษาไทยต่างหากที่จะได้คำชมมากกว่า การที่พวกเขาเลือกพูดสิ่งที่รู้ว่าจะโดนด่า จึงบอกได้ว่าพูดตามหลักฐาน ไม่ได้พูดเพื่อเอาใจใคร
- นักวิชาการกลุ่มเดียวกันก็พูดถึงเรื่องที่ไทยเป็นฝ่ายส่งอิทธิพลให้เขมรด้วย อย่างงานเรื่องราชาศัพท์ไทยในราชาศัพท์เขมรสมัยกลาง ซึ่งเป็นเรื่องที่เขมรยืมคำไทยไป หรือจารึกภาษาไทยบนพนมกุเลน (ดูหัวข้อที่ 4) แสดงว่าพวกเขาบอกตามหลักฐานทั้งสองทาง ไม่ได้เลือกข้าง
- ข้อสรุปเรื่องภาษาในจารึกเป็นของนักวิชาการหลายชาติ ทั้งฮอลันดา ฝรั่งเศส อินเดีย อเมริกัน เยอรมัน รัสเซีย และกัมพูชา (ดูหัวข้อที่ 7) ถ้าการพูดว่าจารึกเป็นภาษาเขมรแปลว่า "ใจเขมร" ก็ต้องบอกว่านักวิชาการเกือบทั้งโลกใจเขมร ซึ่งฟังไม่ขึ้น ไม่มีเหตุผลที่ทั้งโลกจะต้องพร้อมใจกันเอาใจกัมพูชา ซึ่งเศรษฐกิจเล็กกว่าไทยหลายเท่าในปัจจุบัน
- การบอกว่าใครใจเขมรไม่ได้ตอบว่าจารึกเป็นภาษาอะไร ต่อให้ผู้พูดมีอคติจริง คำอ่านที่ตีพิมพ์ไว้ก็ยังตรวจได้ทีละคำ ถ้าเห็นว่าผิดก็ต้องชี้ว่าผิดที่คำไหน ไม่ใช่โจมตีที่ตัวคน
- ความจริงในอดีตกับความรักชาติในปัจจุบันเป็นคนละเรื่องกัน การยอมรับว่าจารึกเป็นภาษาเขมรไม่ได้แปลว่าเห็นด้วยกับรัฐบาลกัมพูชาในเรื่องข้อพิพาทชายแดน หรือยอมเสียดินแดน นักวิชาการที่บิดหลักฐานเพื่อชาติต่างหากที่จะทำให้งานวิชาการของไทยทั้งหมดหมดความน่าเชื่อถือในสายตาของนักวิชาการชาติอื่น
9.18 "ถ้ายอมรับว่าเป็นภาษาเขมร กัมพูชาก็จะเอาไปเคลมปราสาทและดินแดน"
ข้อนี้พบมากที่สุดข้อหนึ่งในความเห็นใต้คลิปของไทยพีบีเอส ความเห็นที่ได้ไลก์มากที่สุดในกลุ่มนี้ (63 ไลก์) บอกวิทยากรว่า "คุณได้ทำหลักฐานให้คนเขมร มีหลังฐานเครมไทย ไว้อีก 1" และบางความเห็นยกคดีเขาพระวิหารมาว่า "หนึ่งในเหตุผลที่ตัดสินเอาเขาพระวิหารให้เขมรเพราะเขาเชื่อว่ามันเป็นโบราณสถานของขอม" ข้อนี้ไม่ได้บอกว่าจารึกเป็นภาษาอะไร แต่บอกว่าถ้ายอมรับแล้วจะเกิดอะไรขึ้น ซึ่งไม่ได้ทำให้ตัวหนังสือบนแผ่นหินเปลี่ยนภาษาไป และความกังวลนี้ก็ตั้งอยู่บนความเข้าใจผิดว่าภาษาในจารึกเป็นตัวตัดสินว่าดินแดนเป็นของใคร
- ในคดีเขาพระวิหาร ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศตัดสินเมื่อ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2505 (ค.ศ. 1962) ว่าตัวปราสาทอยู่ในดินแดนใต้อธิปไตยของกัมพูชา โดยเหตุผลหลักคือไทยได้ยอมรับแผนที่ภาคผนวก 1 ที่ทำขึ้นตามอนุสัญญาสยาม-ฝรั่งเศส พ.ศ. 2447 (ค.ศ. 1904) ไม่ได้ตัดสินจากว่าใครสร้างปราสาท หรือจารึกเขียนด้วยภาษาอะไร
- หน่วยงานไทยเองก็ระบุมานานแล้วว่าจารึกที่ปราสาทหินพิมายและปราสาทอื่นในไทยเป็นภาษาเขมร (ดูหัวข้อที่ 3) แต่ปราสาทเหล่านั้นก็ยังเป็นโบราณสถานในความดูแลของกรมศิลปากรมาตลอด
- ถ้าภาษาของจารึกให้สิทธิ์เหนือดินแดนได้จริง ภาคกลางและภาคเหนือที่มีจารึกภาษามอญโบราณก็ต้องเป็นของรัฐมอญ และจารึกภาษาไทยบนพนมกุเลน (ดูหัวข้อที่ 4) ก็ต้องทำให้ไทยมีสิทธิ์ในพนมกุเลน ซึ่งไม่มีใครคิดแบบนั้น
- การยืนยันว่าจารึกไม่ใช่ภาษาเขมรเป็นข้ออ้างที่หักล้างได้ทันทีด้วยคำอ่านในฐานข้อมูลของไทยเอง ถ้าเอาไปใช้โต้แย้งเรื่องอื่น ก็มีแต่จะทำให้ข้อโต้แย้งทั้งหมดของฝั่งที่ยกมาดูน่าเชื่อถือน้อยลง
10. สรุป
- เรื่องว่าจารึกโบราณในกัมพูชาเป็นภาษาเขมรและสันสกฤตเป็นข้อสรุปที่นักจารึกวิทยารู้ได้ตั้งแต่เริ่มศึกษา และมีจารึกเป็นพันหลักสนับสนุนกันเอง ยังไม่พบงานตีพิมพ์ที่แปลจารึกเหล่านี้เป็นภาษาอื่น ส่วนความพยายามหาคำไทยในจารึกที่เคยตีพิมพ์ก็ถูกตรวจแล้วว่าไม่มีคำไทย
- คนที่บอกว่าจารึกเป็นภาษาอื่นไม่ใช่นักอ่านจารึกหรือนักภาษาศาสตร์ นำเสนอผ่านโซเชียลมีเดีย ยูทูบ และคอลัมน์ความเห็น และแทบไม่เคยยกคำอ่านจากจารึกจริงมาแสดง ขณะที่นักวิชาการไทยที่อ่านจารึกจริงได้ข้อสรุปเรื่องภาษาตรงกับนักวิชาการชาติอื่น
- จารึกในวัฒนธรรมเขมรที่ทำบัญชีไว้มีราว 1,600 หลัก ราวสองในสามมีภาษาเขมร ราวสี่ในสิบมีภาษาสันสกฤต ส่วนจารึกภาษาไทยและภาษามอญมีบัญชีของตัวเองแยกต่างหาก
- ความยากจริงอยู่ที่การแปลความหมายให้ถูก ไม่ได้อยู่ที่ว่าเป็นภาษาอะไร วงวิชาการแย้งและแก้กันเองตลอดทั้งคำอ่าน ศักราช การตีความ และความแท้ของจารึก แต่ไม่มีใครเสนอว่าภาษาไม่ใช่เขมร
- หลักฐานทางภาษามีทั้งคำศัพท์พื้นฐาน ไวยากรณ์ ระบบสร้างคำด้วยอุปสรรคและอาคม ระบบนับเลขที่สร้างเลข 6–9 จาก 5 บวก และนับเป็นชุดละ 20 และ 400 การเทียบกับภาษามอญที่เป็นญาติ และเอกสารที่ลงศักราชต่อเนื่องจาก พ.ศ. 1154 (ค.ศ. 611) จนถึงภาษาเขมรปัจจุบัน
- เมื่อจารึกเป็นภาษาไทยหรือมอญ นักวิชาการทั้งตะวันตกและไทยก็ระบุว่าเป็นภาษาไทยหรือมอญตามจริง แม้จะมีคำยศภาษาเขมรอย่างกมรเตงปนอยู่ก็ตาม เพราะดูภาษาจากคำพื้นฐานและโครงสร้างประโยคทั้งหลัก ฐานข้อมูลจารึกของไทยเองก็ระบุว่าจารึกสมัยเมืองพระนครที่พบในไทยเป็นภาษาเขมร
- ข้อกล่าวอ้างว่าเป็นภาษาอื่นส่วนใหญ่สับสนระหว่างอักษรกับภาษา ระหว่างการออกเสียงกับตัวภาษา ระหว่างชื่อเรียกกับภาษา หรือเอาภาษาที่คนในพื้นที่พูดทุกวันนี้และเชื้อสายของคนปัจจุบันไปตัดสินภาษาของจารึกเมื่อพันปีก่อน บางข้อก็บิดคำพูดของคนอื่นหรืออ้างแถลงการณ์ที่ไม่มีอยู่จริง ส่วนการด่านักวิชาการว่าใจเขมรหรือไม่รักชาติก็เป็นการโจมตีตัวคน ไม่ได้ตอบว่าจารึกเป็นภาษาอะไร
- ภาษาของจารึกเป็นคำถามทางภาษาศาสตร์ ไม่ได้เป็นตัวกำหนดเขตแดนหรือสิทธิ์เหนือโบราณสถานในปัจจุบัน การยอมรับว่าจารึกเป็นภาษาเขมรจึงไม่ได้ทำให้ไทยเสียดินแดนหรือโบราณสถาน
บทความนี้เน้นไปที่การอธิบายว่าภาษาในจารึกเป็นภาษาเขมรโบราณที่เป็นบรรพบุรุษของภาษาเขมรปัจจุบัน อย่างไรก็ตามอาจมีคนตั้งคำถามว่าแค่นี้พอจะบอกได้ว่าชาวเขมรปัจจุบันเป็นลูกหลานของคนเขมรโบราณหรือไม่ ปัญหานี้ซับซ้อนกว่านั้น และมีประเด็นน่าพูดถึงเยอะเช่นกัน ผู้สนใจสามารถอ่านต่อได้ในบทความ ชาวเขมรปัจจุบันสืบทอดมาจากเขมรโบราณ อ้างอิงจากงานวิจัยและหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่จากตำนานหรือคำกล่าวอ้างลอยๆ
เอกสารอ้างอิง
ข้อกล่าวอ้างและความเห็น
- อัษฎางค์ ยมนาค. ข้อความเรื่องศิลาจารึกอักษรขอมในพม่า
- "ไทยลอกแบบมาจากเขมรหรือเขมรลอกไปจากไทย" ตอนที่ 1 "ขอม" ไม่ใช่เขมร ไม่ใช่ชื่อประเทศ (เฟซบุ๊ก) 31 พฤษภาคม 2565 — facebook.com
- "ขอม หาใช่ใครอื่น แท้จริงคือ คนไทยโบราณ" ตอนที่ 2 ขอมไทยในจารึกพุกามประเทศ (เฟซบุ๊ก) 14 สิงหาคม 2565 — facebook.com
- "ขอม คือ ไทยโบราณ" (เว็บไซต์) 31 มกราคม 2567 — atsadang.com
- Magenta Film Studio. "โยเดียที่คิด(ไม่)ถึง Deleted scene". ยูทูบ, 8 กรกฎาคม 2560. youtube.com (คลิปที่อัษฎางค์อ้างถึง ช่วง 0:28 "อาจจะอายุไม่เกินพันปี" และช่วง 3:50 "ผมสันนิษฐานเอง")
- ไทยโพสต์. "'อัษฎางค์' อธิบายละเอียดยิบ 'ขอม' ไม่ใช่ 'เขมร' ขอเข้าใจใหม่ให้ถูกต้อง". 16 มิถุนายน 2568. thaipost.net (ข้ออ้างว่าขอมเป็นชื่อกลุ่มวัฒนธรรม และการยอมรับว่าคำว่าขอมไม่มีในภาษาเขมร)
- ทวิช จิตรสมบูรณ์. "ขอม คือไทย ไม่ใช่เขมร: ข้อคิดเห็นกรณีปราสาทนครวัด พระวิหาร และพิมาย". ผู้จัดการออนไลน์, 13 กรกฎาคม 2552. mgronline.com
- ทวิช จิตรสมบูรณ์. "คนสยามสร้างนครวัด…หลักฐานด้านภาษาและสีผิว". ผู้จัดการออนไลน์ (คอลัมน์คิดถึงเมืองไทย), 30 มกราคม 2554. mgronline.com (ข้ออ้างว่าจารึกเป็นภาษาสันสกฤต ภาษาขอมแพร่จากลพบุรีและพิมาย ชนชั้นปกครองเป็นสยามส่วนเขมรเป็นข้าทาส และราชาศัพท์มาจากภาษาขอมโบราณ)
- News1. "ข้อพิพาทไทย-เขมร ตัวปัญหาที่แท้จริงคือฝรั่งเศส : คนเคาะข่าว 07-07-68". ยูทูบ, 7 กรกฎาคม 2568. youtube.com
- แนวหน้า. "'ขอม'ไม่ใช่'เขมร' อารยธรรมไม่ใช่กรรมสิทธิ์ของรัฐชาติ". 7 กรกฎาคม 2568. naewna.com (เพจปราชญ์ สามสี)
- แนวหน้า. "'ขอม'ไม่ใช่'เขมร' ทหารไทยทำถึง กางตำรายืนยันประวัติศาสตร์ (คลิป)". 7 สิงหาคม 2568. naewna.com (รายการทัพไทยทูเดย์)
- สมาชิกหมายเลข 839956. "ชาวเขมรไม่ใช่ขอมแน่นอน! ยิ่งถ้าศึกษาเรื่อง "หมู่เลือด" และ "จารึกโบราณ" ยิ่งชัดว่าไม่เหมือนไทย-ลาว-พม่า?". พันทิป, 20 พฤษภาคม 2568. pantip.com
- Thai PBS. "“ขอม” ไม่ใช่ “เขมร” ชำแหละวาทกรรม ข้อถกเถียงที่ยาวนานเกือบ 100 ปี | Back To Basics | EP. 89". ยูทูบ, 3 เมษายน 2569. youtube.com (ความเห็นใต้คลิป 1,365 รายการ ดึงมาอ่านเมื่อ 31 ตุลาคม 2569)
- ประวัติศาสตร์ นอกตํารา. "การเดินทางของคำว่า “ขอม” ในประวัติศาสตร์ ท้ายที่สุดจะหมายถึงอะไร? I ประวัติศาสตร์นอกตำรา EP.131". ยูทูบ, 25 กุมภาพันธ์ 2565. youtube.com (ความเห็นของกาสัก เต๊ะขันหมาก ช่วงนาทีที่ 18:45–21:22 ความเห็นใต้คลิป 4,356 รายการ ดึงมาอ่านเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2569)
- ประวัติและผลงานของกาสัก เต๊ะขันหมาก
- กาสัก เต๊ะขันหมาก. การนำเสนอรูปแบบกระบวนการพัฒนาประชาสังคมสำหรับสภาวัฒนธรรมจังหวัด. วิทยานิพนธ์ครุศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพัฒนศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2541. — Chula ETD
- รายการผลงานวิจัย ระบบ EXPLORE สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ — explore.nrct.go.th
- รายการผลงานในคลังดิจิทัล มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ — digital.library.tu.ac.th
- อนุชาติ บุนนาค. "ขอม ไม่ใช่ เขมร". ยูทูบ, 29 มกราคม 2566. youtube.com (ประวัติผู้พูดจาก research.southeast.ac.th)
- Stuart Jay Raj. "Khmer អក្សរខ្មែរ Vs. Thai - อักษรขอมไทย - How to read Thai 'Khom' Khmer Script Unlocking the Sacred". ยูทูบ, 20 มีนาคม 2566. youtube.com
- วิถีกล้วยทอด. "โจวต้ากวน+สจ๊วตฟันธง ไทยคือขอมแน่ๆ แต่เขมรมายังไงจ๊ะ". ยูทูบ, 14 กรกฎาคม 2569. youtube.com
- We love Thai culture. "ขอม คือ เขมรโบราณ เขมรโบราณ ไม่ใช่ เขมร(เนรคุณ)". เฟซบุ๊ก, 16 กรกฎาคม 2569. facebook.com
- อมร สิงห์วอน. เรียนภาษามอญ Learning Mon Language (เพจเฟซบุ๊ก)
- "จารึกบันทายฉมาร์ K.227 พบ เขมร หลัง สยำ 6 ศตวรรษ" ตุลาคม 2569 — facebook.com
- โพสต์เรื่องคำว่าเสด็จ สมเด็จ และที่มาของเขมร ตุลาคม 2569 — facebook.com (รวมข้อความในคอมเมนต์เรื่องต้นตระกูลวรมัน)
- สรุปสั้น. "ช็อกโลก! UNESCO ฟาด "ไม่เคยมีอาณาจักรเขมรโบราณ" ฮุนเซนลวงโลกหน้าแหก". ยูทูบ, 15 เมษายน 2569. youtube.com
- UNESCO World Heritage Centre. "Angkor". whc.unesco.org (ข้อความ the different capitals of the Khmer Empire)
- International Court of Justice. Temple of Preah Vihear (Cambodia v. Thailand)
- หน้ารวมเอกสารของคดี รวมทั้งคำพิพากษาวันที่ 15 มิถุนายน 1962 — icj-cij.org
- Résumé de l'arrêt du 15 juin 1962 (สรุปคำพิพากษา) — icj-cij.org (การยอมรับแผนที่ภาคผนวก 1 ของไทยเป็นเหตุผลหลักของคำตัดสิน)
งานของนักวิชาการและสถาบันไทย
- Varasarin, Uraisi. Les éléments khmers dans la formation de la langue siamoise. Paris: SELAF, 1984. isdistribution.com
- ศานติ ภักดีคำ. แลหลังคำเขมร-ไทย. กรุงเทพฯ: มติชน, 2562. ISBN 9789740216872. ข้อมูลหนังสือ (liberom.com)
- ยรรยงค์ สิกขะฤทธิ์. "ร่องรอยราชาศัพท์ไทยในราชาศัพท์เขมรสมัยกลาง". วารสารอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร 39(1) (2560): 114–151. ThaiJO
- ศานติ ภักดีคำ. "เขมร กัมพูชา และขอม ในหลักฐานเขมร". แถลงงานคณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทย พุทธศักราช 2564. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, 2565: 133–135. (จารึกเมลบและคำอ่าน กฺญุํ เกฺมรฺ ในบรรทัดที่ 13 และคำว่า เขฺมรฺ ในจารึกปราสาทบันทายฉมาร์ หน้า 135) มีเขียนสรุปไว้ใน https://phyblas.hinaboshi.com/kkksp_2021
- รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง และศานติ ภักดีคำ. "เกร็ดประวัติศาสตร์และการเมือง ว่าด้วยปรางค์ขอม ปราสาทเขมร และศิลปะลพบุรี". เอกสารประกอบการเสวนา "คนกับโบราณสถาน" ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร, 18 พฤศจิกายน 2559. channel.sac.or.th
- บรรเจิด ชวลิตเรืองฤทธิ์. "การศึกษาการสืบสายคัมภีร์ใบลานจากศัพท์ต่างที่ปรากฏ: กรณีศึกษาคัมภีร์ทีฆนิกายฉบับใบลานอักษรขอม". ธรรมธารา 8(1) (2565): 3–30. ThaiJO (คัมภีร์บาลีอักษรขอมในไทย)
- พระมหาไสว เถาว์ยา และคณะ. "ศึกษาภาษาถิ่นเขมรที่พูดในพื้นที่ จังหวัดบุรีรัมย์ สุรินทร์และศรีสะเกษ". วารสาร มจร อุบลปริทรรศน์ 4(3) (2562). ThaiJO
- ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร
- กังวล คัชชิมา. "จารึกปราสาทไปรบัด หรือ ปลายบัด อ่าน แปล วิเคราะห์ และตีความใหม่". ภาษา-จารึก 1(1) (2567): 51–74. — ThaiJO
- ฮันเตอร์ เอียน วัตสัน. การศึกษารูปคำภาษามอญโบราณจากจารึกที่พบในประเทศไทยระหว่างพุทธศตวรรษที่ 12-17. วิทยานิพนธ์ปริญญาโท สาขาวิชาจารึกภาษาตะวันออก, 2556. — บทคัดย่อ
- คลังวิทยานิพนธ์ สาขาภาษาเขมร — sure.su.ac.th
- รายละเอียดของหลักสูตรปรัชญาดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาจารึกภาษาไทยและภาษาตะวันออก (ฉบับปี พ.ศ. 2564) — archae.su.ac.th (สำเนาใน Wayback Machine)
- ฉ่ำ ทองคำวรรณ. "คำอ่านศิลาจารึกอักษรขอม ภาษาไทย ณ กรุงพุกาม ลักษณะตัวอักษรสมัย พ.ศ. 1900". ศิลปากร 4(1) (พฤษภาคม 2503): 72–76. manuscript.nlt.go.th (คำอ่านและอายุของจารึกภาษาไทยที่พุกามในข้อ 9.1)
บัญชีและฐานข้อมูลจารึก
- Corpus des inscriptions khmères (CIK), École française d'Extrême-Orient
- Soutif, Dominique และ Julia Estève. Avant-propos de l'Inventaire provisoire des inscriptions khmères. 2017. — cik.efeo.fr
- 2017 Inventory of Khmer Inscriptions (หน้ารวบรวมในฐานข้อมูลอังกอร์) — angkordatabase.asia
- ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร
- จารึกสด๊กก๊อกธม 2 (K.235) ข้อมูลจารึก ประวัติการพบและการซ่อม คำอ่าน-แปลและภาพสำเนาด้านที่ 4 — db.sac.or.th
- จารึกปราสาทหินพิมาย 3 (K.397) คำอ่าน-แปลและภาพสำเนา — db.sac.or.th
- การค้นจารึกตามภาษา (ค้นเมื่อตุลาคม 2569) — db.sac.or.th
- จารึกเมืองศรีเทพ (K.499) — db.sac.or.th
- จารึกบ้านวังไผ่ (K.978) — db.sac.or.th
- จารึกแผ่นทองแดงอู่ทอง (K.964) — db.sac.or.th
- จารึกเนินสระบัว (K.997) — db.sac.or.th
- จารึกบ่ออีกา (K.400) — db.sac.or.th
- จารึกศาลสูงภาษาเขมร (หลักที่ 1) (K.410) — db.sac.or.th
- จารึกปราสาทหินพิมาย 2 (K.953) — db.sac.or.th
- จารึกเสาแปดเหลี่ยม (ลพบุรี) (K.409) ข้อมูลจารึกและประวัติการอ่าน และคำอ่าน-แปลของเทิม มีเต็ม กับจำปา เยื้องเจริญ — ข้อมูลจารึก / คำอ่าน-แปล
- จารึกหลังพระพิมพ์ดินเผานาดูน 1 ข้อมูลจารึก คำอ่าน-แปลของเทิม มีเต็ม กับจำปา เยื้องเจริญ และภาพสำเนา — db.sac.or.th
- จารึกไพรสวาย (K.413) — db.sac.or.th
- จารึกอักษรขอมภาษาไทยพบที่กรุงพุกาม ข้อมูลจารึก การกำหนดอายุ และคำอ่านของก่องแก้ว วีระประจักษ์ — db.sac.or.th
- ทำเนียบนามนักอ่านจารึก: ศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร — db.sac.or.th
- ทำเนียบนามนักอ่านจารึก: ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร.อุไรศรี วรศะริน — db.sac.or.th
- Penth, Hans และคณะ. ประชุมจารึกล้านนา (Corpus of Lān Nā Inscriptions). เชียงใหม่: คลังข้อมูลจารึกล้านนา สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2540–. catalog.crl.edu
- Bauer, Christian. "Notes on Mon Epigraphy". Journal of the Siam Society 79(1) (1991). thesiamsociety.org (จารึกมอญโบราณที่พบหลังพจนานุกรมของชอร์โท การติดต่อระหว่างเขมรกับมอญ การกำหนดอายุจารึก K.409 หน้า 54 และ 68 และจารึกพระพิมพ์นาดูน Mg.2 หน้า 42–46 และ 66)
- Cœdès, George. "Liste générale des inscriptions du Cambodge". Inscriptions du Cambodge เล่ม 8. Paris: EFEO, 1966. Zenodo (ความหมายของ K หน้า 73 แถว K.409 พร้อมเชิงอรรถ และแถว K.410 หน้า 146–147 แถว K.499 หน้า 158–159 และแถว K.964 หน้า 220–221)
- Cœdès, George. "Nouvelles inscriptions de Si T'ep (K. 978, 979)". Inscriptions du Cambodge เล่ม 7. Paris: EFEO, 1964: 156–158. Zenodo (คำอ่านและคำแปลจารึกบ้านวังไผ่ที่ระบุว่าพระราชาคือพระเจ้าภววรมันที่ 1)
- Kourilsky, Gregory. "Current studies in the epigraphy of Thailand and Laos". ข้อเสนอการประชุมกลุ่มย่อย EuroSEAS 2022. euroseas.org (โครงการศึกษาจารึกไทยและลาวของนักวิจัย EFEO)
- Griffiths, Arlo และ Amandine Lepoutre. Corpus of the Inscriptions of Campā. EFEO และ ISAW, New York University. isaw.nyu.edu (เลข C. ตามบัญชีของเซแด็ส ค.ศ. 1923)
ประวัติการศึกษาจารึก
- Malleret, Louis. "Histoire abrégée de l'archéologie indochinoise jusqu'à 1950". Asian Perspectives 12 (1969): 43–68. core.ac.uk (งานของอาร์ม็อง แกร์น แอมอนีเย แบร์แกญ บาร์ต ลาฌงกีแยร์ เซแด็ส บัสทีอัน และคณะของปาวี)
- Aymonier, Étienne. "Quelques notions sur les inscriptions en vieux khmer". Journal asiatique 8e série 1 (1883): 441–505 และ 2 (1883): 199–228. บรรณานุกรมงานของแอมอนีเย (Bernon 2021)
- National Library of Australia. "Coedès Collection". library.gov.au (ช่วงที่เซแด็สทำงานในกรุงเทพฯ)
- ยอช เซเดส์ (ชำระแลแปล). ประชุมจารึกสยาม ภาคที่ 1 จารึกกรุงสุโขทัย. คลังสารสนเทศมิวเซียมสยาม / หลักที่ 1 ในวิกิซอร์ซ (ภาคแรกที่มีทั้งจารึกภาษาไทยและจารึกไพรสวายภาษาเขมรเป็นหลักที่ 4)
- Lunet de Lajonquière, Étienne. Inventaire descriptif des monuments du Cambodge เล่ม 2. Paris: Ernest Leroux, 1907. Internet Archive (เสาแปดเหลี่ยมที่พิพิธภัณฑ์อยุธยา หน้า 322)
- Seidenfaden, Erik. "An Excursion to Lophburi". Journal of the Siam Society 15(2) (1922): 66–77. thesiamsociety.org
- Halliday, R. และ C. O. Blagden. "Les inscriptions môn du Siam, éditées et traduites". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 30 (1930): 81–105. Persée (ตอน Inscription de Lopburi และประวัติการอ่านจารึก K.409)
- Mouhot, Henri. Travels in the Central Parts of Indo-China (Siam), Cambodia, and Laos, vol. 1. London: John Murray, 1864. Project Gutenberg
การตรวจสอบและการแย้งกันในวงวิชาการ
- มานิต วัลลิโภดม. "ศิลปสมัยอู่ทอง". ใน หนังสือที่กรมศิลปากรพิมพ์เนื่องในพิธีเปิดพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ 25 พฤษภาคม 2510: 1–42. (ยังไม่พบฉบับออนไลน์หรือรายการในห้องสมุดออนไลน์ อ้างตามวิกเกอรี 1973)
- Vickery, Michael. "The Khmer Inscriptions of Tenasserim: A Reinterpretation". Journal of the Siam Society 61(1) (1973): 51–70. thesiamsociety.org (จารึกแผ่นทองจากตะนาวศรีและข้อเสนอว่าเป็นของราชสำนักอยุธยา หน้า 51–53 และ 68–69 รวมทั้งเชิงอรรถที่ 8 หน้า 52–53 ตรวจรายการคำไทยในจารึกครหิของมานิต)
- Finot, Louis. "Une prétendue inscription de Prè Rup". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 33 (1933): 309. Persée
- Kulke, Hermann. The Devaraja Cult. แปลโดย I. W. Mabbett. Data Paper 108. Ithaca: Southeast Asia Program, Cornell University, 1978. eCommons
- Khin Sok. "Deux inscriptions tardives du Phnom Bàkhèn, K. 465 et K. 285". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 65(1) (1978): 271–280. Persée (คำอ่าน ge ram des ที่วิกเกอรีค้าน)
- Vickery, Michael. "L'inscription K 1006 du Phnom Kulên". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 71 (1982): 77–86. Persée (จารึกภาษาไทยอักษรเขมรบนพนมกุเลน และเชิงอรรถหน้า 78 ที่ค้านคำอ่านของฆึน สุข ในจารึก K.465 และ K.285)
- Jacques, Claude. "The Khmers in Thailand: What the Inscriptions Inform Us". SPAFA Digest 10(1) (1989): 16–24. SPAFA Journal (จารึกแผ่นทองแดงอู่ทอง หน้า 17 จารึกบ้านวังไผ่ หน้า 18 และจารึกพระพิมพ์นาดูน หน้า 19)
- อนุรักษ์ ดีพิมาย. "จากจารึกบ้านวังไผ่สู่บริบทประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างศรีเทพ ทวารวดี และเจินละ". ดำรงวิชาการ 24(2) (2568): 33–60. ThaiJO (สรุปคำแปลของเซแด็ส ชะเอม แก้วคล้าย และกังวล คัชชิมา และการกำหนดอายุจารึกบ้านวังไผ่ของกังวล หน้า 37–40)
- กังวล คัชชิมา. "จารึกแผ่นทองแดง ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ อ.อู่ทอง จ.สุพรรณบุรี". ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย, 2558. db.sac.or.th (คำแปลและการกำหนดอายุจารึกแผ่นทองแดงอู่ทอง)
- Vickery, Michael. "A Legend Concerning Jayavarman II". นำเสนอที่ EFEO ปารีส กันยายน 2004. michaelvickery.org
- Griffiths, Arlo และ Kunthea Chhom. "A Problematic Inscription (K. 1237)". Udaya 14 (2019). HAL (ช่วงศักราชของจารึก ค.ศ. 598–1747 พื้นที่ที่พบ การตรวจความแท้ และลักษณะของจารึกปลอม)
- พระมหากวีศักดิ์ วาปีกุลเศรษฐ์. "'มุนิเวทาทฺริศาเกนฺเทฺร' และ 'ศศิโกศาทฺริศาเกนฺเทฺร': ข้อคิดเห็นเกี่ยวกับคำศัพท์บอกศักราชในจารึกเมืองเสมา ด้านที่ 2". วรรณวิทัศน์ 22(1) (2565): 29–53. ThaiJO
ภาษาเขมรโบราณ
- Jenner, Philip N. A Dictionary of Angkorian Khmer. บรรณาธิการโดย Doug Cooper. Pacific Linguistics 598. Canberra: Australian National University, 2009. ANU Open Research (บทนำหน้า ix–xiii เรื่องวิธีทำพจนานุกรม การสะกด ไวยากรณ์ และคำเตือนเรื่องความมั่นใจเกินเหตุ รวมทั้งคำศัพท์และตัวเลขในหัวข้อที่ 8 รูปแปรของ vnaṃ vyar vraḥ และคำว่า stac กับ saṃtac ในข้อ 9.12)
- Jenner, Philip N. A Dictionary of Pre-Angkorian Khmer. Pacific Linguistics 597. Canberra: Australian National University, 2009. ANU Open Research (รูปก่อนเมืองพระนครของคำในหัวข้อที่ 8 คำว่า kmer และการใช้เป็นชื่อข้าทาส และคำว่า stac ในจารึก K.710 และ K.560/739)
- Zakharov, Anton O. "The Earliest Dated Cambodian Inscription K. 557/600 from Angkor Borei, Cambodia: An English Translation and Commentary". Vostok (Oriens) 2019(1). DOI
- Majumdar, Ramesh Chandra. Inscriptions of Kambuja. Calcutta: The Asiatic Society, 1953. Internet Archive
- โจว ต๋ากวาน. 真臘風土記 (บันทึกขนบธรรมเนียมเจินล่า). วิกิซอร์ซภาษาจีน. zh.wikisource.org (ตอนว่าด้วยภาษา และตอนว่าด้วยผู้คนเรื่องผู้หญิงที่ผิวขาวดังหยก)
- Maspong, Sireemas. "Chronology of Registrogenesis in Khmer: Analyses of Poetry and Inscriptions". Journal of the Southeast Asian Linguistics Society 17(1) (2024): 46–62. hdl.handle.net (ช่วงเวลาที่พยัญชนะก้องในภาษาเขมรกลายเป็นเสียงไม่ก้องและสระแยกเสียง หน้า 58–60 รวมทั้งการถอดเสียงของโจว ต๋ากวาน หน้า 48)
- Shorto, H. L. A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries. London: Oxford University Press, 1971. ค้นผ่าน Mon-Khmer Comparative Dictionary (SEAlang Library) (ตัวเลขมอญโบราณในตารางระบบนับเลข)
- Chhom, Kunthea (ชำระ). "K. 127. Doorjamb from Trapeang Prey, 604 śaka". DHARMA, ตามคำอ่านและคำแปลของ George Cœdès ใน Inscriptions du Cambodge เล่ม 2 หน้า 89–91. dharmalekha.info (ศักราชที่เขียนด้วยเลขโดดและเลขศูนย์)
- Chhom, Kunthea และ Dominique Soutif (ชำระ). "K. 1247. Stela of Tuol Prasat". DHARMA, ตีพิมพ์ส่วนภาษาเขมรครั้งแรกใน Saveros Pou, Nouvelles inscriptions du Cambodge II et III (Paris: EFEO, 2001) หน้า 200. dharmalekha.info (จารึกเมลบ คำอ่าน kñuṁ kmer ในบรรทัดที่ A13 และการกำหนดอายุจากรูปอักษร ส่วนเลข Ka 64 คู่กับ K.1247 และ K.64 ที่เป็นจารึกอีกหลัก ดูในบัญชีฉบับทำงานของ CIK)
- Vong Sotheara. Pre-Angkor Inscriptions of Cambodia. Phnom Penh, 2003 (พิมพ์ครั้งที่ 2 Angkor Editions, 2010). ISBN 9789995021153. ข้อมูลผู้แต่งและผลงาน (angkordatabase.asia) (ที่มาของเลขทะเบียน Ka)
🤖 บทความนี้มีการค้นหาแหล่งอ้างอิงและเรียบเรียงข้อมูลโดยใช้ Claude Code ช่วย