บทความนี้แปลและสรุปเนื้อหามาจากหน้า "Khmer Orthography Notes" ของเว็บไซต์ r12a.github.io (ลิงก์เต็มอยู่ในหัวข้อ 12. อ้างอิง) ซึ่งเป็นชุดเอกสารอ้างอิงระบบการเขียนของภาษาต่าง ๆ ทั่วโลก จัดทำโดย Richard Ishida อดีตผู้เชี่ยวชาญด้านสากลวิวัตน์ (internationalization) ของ W3C ใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงหลักสำหรับนักพัฒนาซอฟต์แวร์และนักออกแบบฟอนต์ที่ต้องรองรับการแสดงผลอักษรเขมรให้ถูกต้อง

บทความนี้เลือกแปลเฉพาะส่วนที่เกี่ยวกับระบบการเขียนและหลักการออกเสียงเป็นหลัก ไม่รวมเนื้อหาประวัติศาสตร์และรายละเอียดทางเทคนิคระดับฟอนต์ (เช่นการจัดวางรูปอักษร การเรียงบรรทัด) ที่ไม่มีผลต่อการออกเสียง

• เครื่องหมายสัทอักษร (IPA) ที่ใช้ในบทความนี้เป็นการถอดเสียงแบบกว้าง (broad transcription) ตามธรรมเนียมของเอกสารต้นทาง ซึ่งอาจต่างจากพจนานุกรมอื่นเช่น Wiktionary ในรายละเอียดปลีกย่อย (เช่นสระบางเสียงที่ออกเสียงเพี้ยนไปในบางบริบท) ไม่ถือเป็นข้อผิดพลาด
• ทะเบียนเสียง 2 กลุ่ม (ɑ/ɔ) ที่กล่าวถึงตลอดบทความ ไม่ใช่วรรณยุกต์ เพราะภาษาเขมรไม่มีวรรณยุกต์ (ดูหัวข้อ 2.4)
• ชื่อเครื่องหมายและสระต่าง ๆ ในบทความนี้ใช้ให้สอดคล้องกับบทความ "หลักทับศัพท์ภาษาเขมร" ของผู้เขียนเอง ซึ่งอาจต่างจากชื่อที่พบในแหล่งอื่น

• ตัวอย่างคำที่ต้นฉบับแสดงเรียงติดกันในบรรทัดเดียว บทความนี้จัดใหม่เป็นตารางแยกบรรทัดเพื่อให้อ่านง่ายขึ้น โดยเนื้อหาครบตามต้นฉบับ ไม่มีการตัดทอน
• ข้อมูลเสียงอ่านและคำแปลของตัวอย่างบางส่วน ต้นฉบับโหลดผ่านจาวาสคริปต์จึงไม่ปรากฏในหน้าเว็บที่ดึงข้อมูลแบบปกติ บทความนี้เปิดหน้าเว็บผ่านเบราว์เซอร์จริงเพื่อดึงข้อมูลเหล่านี้มาเติมให้ครบ
• ตรวจพบว่าต้นฉบับมีจุดที่ให้ข้อมูลขัดแย้งกันเอง (เช่นตารางพยัญชนะพื้นฐานติดป้ายกลุ่มทะเบียนเสียงสลับกับส่วนอื่นของหน้าเดียวกัน) และมีจุดที่เขียนเสียงอ่าน IPA ผิดพลาด (เช่นลืมใส่เครื่องหมายเสียงพ่นลม) บทความนี้แก้ไขให้ถูกต้องแล้ว
• ตรวจสอบการสะกดและเสียงอ่านของคำตัวอย่างเทียบกับ Wiktionary เพิ่มเติม แล้วแก้ไขจุดที่พบว่าผิดพลาด

อักษรเขมรเป็นอักษรสระประกอบ (abugida) คือพยัญชนะทุกตัวมี "สระในตัว" (inherent vowel) ติดอยู่โดยอัตโนมัติ ไม่ต้องเขียนเครื่องหมายสระเพิ่มก็อ่านออกเสียงสระได้เลย ภาษาเขมรมีสระในตัวอยู่ 2 เสียงคือ [ɑː] และ [ɔː] ขึ้นอยู่กับ "ทะเบียนเสียง" (register) ของพยัญชนะตัวนั้นๆ ซึ่งจะอธิบายรายละเอียดในหัวข้อที่ 4

ภาษาเขมรไม่มีวรรณยุกต์ (non-tonal) ระบบทะเบียนเสียง 2 กลุ่มของพยัญชนะจึงไม่เกี่ยวกับวรรณยุกต์แต่อย่างใด แต่มีไว้เพื่อชดเชยการที่ภาษาเขมรมี "เสียงสระมากกว่าจำนวนสัญลักษณ์สระที่มี" กล่าวคือรูปเขียนสระรูปเดียวกันอาจอ่านออกเสียงต่างกันได้ ขึ้นอยู่กับว่าพยัญชนะนำอยู่ในทะเบียนเสียงกลุ่มใด

พยัญชนะพื้นฐานมี 33 ตัว และมีชุดอักษรพิเศษอีก 10 ชุดสำหรับถอดเสียงคำยืมจากภาษาต่างประเทศ ไม่มีตัวพิมพ์ใหญ่-เล็ก และไม่มีการเว้นวรรคระหว่างคำ (การเว้นวรรคใช้แบ่งวลีหรือประโยคเท่านั้น) ข้อความเขียนจากซ้ายไปขวาในแนวนอนเหมือนภาษาไทย

ตัวอักษรเขมรมีรูปแบบการเขียน (font style) หลายแบบ ที่ใช้ทั่วไปมากที่สุดในคอมพิวเตอร์และในบทความนี้คืออักษรฌร (អក្សរឈរ) นอกจากนี้ยังมีอักษรเชรียง (អក្សរជ្រៀង, รูปเอียง) และอักษรมูล (អក្សរមូល, ตัวบรรจงหัวกลม ใช้เขียนป้ายหรืองานศิลปะ) ซึ่งมีรูปเชื่อมอักษร (ligature) มากกว่าอักษรฌร

ลักษณะเด่นของระบบการเขียนเขมรที่ควรทราบไว้ล่วงหน้า:

• ทะเบียนเสียง 2 กลุ่มของพยัญชนะเป็นตัวกำหนดเสียงอ่านของเครื่องหมายสระ ไม่ใช่วรรณยุกต์
• พยัญชนะซ้อน (conjunct) ไม่ข้ามขอบเขตคำ
• มีอักษรที่ทำหน้าที่แทนเสียงสระจากพยัญชนะ ร/ล (vocalic) แต่ไม่มีเครื่องหมายสระประกอบพยัญชนะแบบเดียวกัน
• ใช้สระที่ประกอบขึ้นจากหลายส่วน (composite vowel sign) เป็นจำนวนมาก
• ชุดอักษรสระลอยอิสระมีไม่ครบทุกเสียงสระ
• เครื่องหมาย "ตัวเชิง" ที่ใช้สร้างพยัญชนะซ้อนไม่ปรากฏเป็นรูปให้เห็นเลย
• พยัญชนะซ้อนพบได้ทั่วไปทั้งที่ต้นและท้ายพยางค์

ภาษาเขมรมีสระเดี่ยวสั้น-ยาวจำแนกตามตำแหน่งลิ้นและระดับความสูงของลิ้นดังผัง

นอกจากสระเดี่ยวแล้ว ภาษาเขมรยังมีสระประสม (complex vowel) อีกจำนวนมาก ส่วนใหญ่ลงท้ายด้วยเสียง [-j], [-w] หรือ [ə] แม้จะมีบางส่วนที่ไม่เป็นเช่นนั้นก็ตาม ดังผัง

เสียงพยัญชนะภาษาเขมรจำแนกตามตำแหน่งเกิดเสียงและลักษณะการออกเสียงได้ดังนี้ (เสียงในวงเล็บเป็นเสียงที่พบเฉพาะในคำยืม ช่องว่างคือไม่มีเสียงในตำแหน่งนั้น)

ภาษาเขมรไม่ใช่ภาษาที่มีวรรณยุกต์ ความแตกต่างของระดับเสียงในคำพูดไม่มีผลต่อความหมายของคำ ต่างจากภาษาไทยและภาษาในตระกูลไท-กะไดโดยทั่วไป

คำเขมรแท้ดั้งเดิมส่วนใหญ่เป็นคำพยางค์เดียว แต่ก็มีคำสองพยางค์อยู่มากเช่นกัน โดยพยางค์แรกของคำสองพยางค์มักไม่ถูกเน้นเสียงและออกเสียงเพี้ยนเป็นเสียง schwa ([ə]) ในการพูดทั่วไป แต่ก็มีคำสองพยางค์บางส่วนที่เป็นคำประสมซึ่งไม่ใช้กฎนี้

พยางค์เขมรขึ้นต้นด้วยพยัญชนะตั้งแต่หนึ่งถึงสามตัว หรือด้วยอักษรสระลอยอิสระ (ซึ่งจริงๆแล้วแทนเสียงสระที่ตามหลังเสียงกักเส้นเสียง) โครงสร้างต้นพยางค์จึงเป็น C(C)(C)V เสมอ ส่วนสัมผัสพยางค์ (rhyme) หากเป็นสระสั้นจะต้องมีตัวสะกดตามเสมอ (VC) แต่ถ้าเป็นสระยาวอาจไม่มีตัวสะกดก็ได้ คำพยางค์เดียวจำนวนมากขึ้นต้นด้วยกลุ่มพยัญชนะซ้อน และบางคำก็ลงท้ายด้วยกลุ่มพยัญชนะซ้อนเช่นกัน แม้ในตำแหน่งท้ายพยางค์จะออกเสียงเพียงตัวเดียวก็ตาม

เมื่อพยางค์ที่มีตัวสะกดตามด้วยอีกพยางค์หนึ่งภายในคำเดียวกัน จะเกิดการซ้อนพยัญชนะขึ้นตรงรอยต่อ โดยพยัญชนะตัวบนของกลุ่มคือตัวสะกดของพยางค์แรก ส่วนพยัญชนะต้นของพยางค์ถัดไปจะเขียนเป็นรูปเชิง (subscript) อยู่ข้างใต้ ส่วนคำหลายพยางค์ที่มาจากภาษาสันสกฤต บาลี หรือฝรั่งเศส มักมีการเน้นเสียงสลับไปมาในแต่ละพยางค์ แต่ก็ไม่เสมอไป

ข้อควรระวังสำคัญคือ "พยางค์เชิงเสียง" (phonetic syllable, พยางค์ตามที่ออกเสียงจริง) กับ "พยางค์เชิงอักขรวิธี" (orthographic syllable, พยางค์ตามรูปเขียน) ไม่ใช่สิ่งเดียวกันเสมอไป พยางค์เชิงอักขรวิธีจะขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ (หรือกลุ่มพยัญชนะ) เสมอ และรวมเอาพยัญชนะซ้อนทั้งกลุ่มไว้เป็นหน่วยเดียวพร้อมเครื่องหมายประกอบทั้งหมด ดังนั้นเมื่อเกิดการซ้อนพยัญชนะกลางคำ พยางค์เชิงอักขรวิธีอาจเริ่มจากตัวสะกดของพยางค์ก่อนหน้าและต่อเนื่องไปจนถึงพยัญชนะต้นของพยางค์ถัดไป ตัวอย่างเช่นคำทับศัพท์ "Kathmandu" ในภาษาเขมร เมื่อแบ่งตามพยางค์เชิงเสียงจะได้ 3 พยางค์คือ [kaɖ · man · ɖu] แต่เมื่อแบ่งตามพยางค์เชิงอักขรวิธีกลับได้ขอบเขตต่างออกไป ดังภาพ

พยัญชนะเขมรสมัยใหม่ที่ใช้งานจริงมี 33 ตัว แบ่งเป็น 2 กลุ่มทะเบียนเสียงตามสระในตัว คือกลุ่ม [ɑ] (14 ตัว) และกลุ่ม [ɔ] (19 ตัว)

นอกจากนี้ยังมีพยัญชนะอีก 3 ตัวที่เลิกใช้แล้ว พบเฉพาะในการทับศัพท์คำบาลี-สันสกฤตเก่า คือ ឝ ឞ ៜ

เดิมทีภาษาเขมรรับระบบการเขียนที่มีจำนวนสัญลักษณ์สระน้อยกว่าจำนวนเสียงสระที่ต้องใช้จริง แต่กลับมีสัญลักษณ์พยัญชนะมากกว่าจำนวนเสียงพยัญชนะที่ต้องใช้ ภาษาเขมรจึงอาศัยพยัญชนะที่ "เกินมา" นี้ แบ่งออกเป็น 2 กลุ่มทะเบียนเสียง (register) คือกลุ่ม [ɑ] กับกลุ่ม [ɔ] แล้วให้ทะเบียนเสียงของพยัญชนะต้นเป็นตัวกำหนดว่าเครื่องหมายสระที่ตามมาจะอ่านออกเสียงอย่างไร ดังตัวอย่าง

เนื่องจากพยัญชนะเขมรมีสระในตัวอยู่แล้วโดยปริยาย ระบบการเขียนจึงต้องมีวิธีบอกเมื่อพยัญชนะนั้น "ไม่" ตามด้วยเสียงสระ (ดูหัวข้อ 4.6 และ 7) ตัวอย่างเช่นคำต่อไปนี้ที่พยัญชนะแต่ละตัวออกเสียงสระในตัวของตัวเองตามปกติ

เพื่อถอดเสียงคำยืมจากภาษาต่างประเทศ (โดยเฉพาะฝรั่งเศสและไทย) ที่ไม่มีเสียงตรงในภาษาเขมรแท้ๆ เขมรใช้ชุดอักษรควบพิเศษซึ่งส่วนใหญ่ขึ้นต้นด้วย ហ ได้แก่ ប៉ ហ្គ ហ្គ៊ ហ្វ ហ្វ៊ ហ្ស ហ្ស៊ ใช้แทนเสียง [p], [ɡ] (กลุ่ม ɑ), [ɡ] (กลุ่ม ɔ), [f] (กลุ่ม ɑ), [f] (กลุ่ม ɔ), [ʒ~z] (กลุ่ม ɑ), [ʒ~z] (กลุ่ม ɔ) ตามลำดับ

เนื่องจากพยัญชนะบางเสียงมีอักษรแทนอยู่เพียงตัวเดียว (ไม่มีคู่กลุ่ม [ɑ]/[ɔ] ให้เลือกใช้) เช่น ម, យ, ស ภาษาเขมรจึงใช้เครื่องหมายกำกับ 2 ตัวเพื่อเปลี่ยนทะเบียนเสียงของพยัญชนะเหล่านี้แทน:

ตัวอย่างเปรียบเทียบ:

เครื่องหมายทั้งสองปกติจะปรากฏอยู่เหนือพยัญชนะ แต่ถ้าตำแหน่งเหนือพยัญชนะถูกเครื่องหมายสระอื่นครองอยู่ก่อนแล้ว เครื่องหมายเปลี่ยนทะเบียนเสียงอาจย้ายไปอยู่ใต้พยัญชนะแทน (มีรูปคล้ายเครื่องหมายสระ ◌ុ จนแยกไม่ออกด้วยตา) นอกจากนี้พยัญชนะกลุ่ม [ɔ] บางตัวยังเปลี่ยนเป็นกลุ่ม [ɑ] ได้ด้วยการเติม ហ นำหน้าแทนการใช้เครื่องหมาย ได้แก่ ហ្ម ហ្ន ហ្ល

ไม่ใช่พยัญชนะเขมรทุกตัวที่จะปรากฏเป็นตัวสะกดท้ายพยางค์ได้ ตัวสะกดที่พบบ่อยที่สุดมีเพียง ប ត ក ម ន ញ ង ល เท่านั้น (แทนเสียง [-p, -t, -k, -m, -n, -ŋ, -ŋ, -l] ตามลำดับ) เสียงของพยัญชนะเมื่อเป็นตัวสะกดอาจต่างจากเมื่อเป็นพยัญชนะต้น แต่จะไม่มีเสียงสระตามหลังเสมอ

เนื่องจากไม่มีเครื่องหมายแบ่งพยางค์หรือแบ่งคำ การอ่านพยัญชนะซ้ำกันสองตัวติดกันจึงกำกวมได้ ตัวอย่างเช่นลำดับอักษร កក อาจอ่านเป็นสองพยางค์ [kɑː.kɑː] (พยัญชนะทั้งคู่ออกเสียงสระในตัว) หรืออ่านเป็นพยางค์เดียว [kɑːʔ] (ตัวหลังเป็นตัวสะกด) ก็ได้ ขึ้นอยู่กับคำ

นอกจากตัวสะกดที่เป็นพยัญชนะโดยตรงแล้ว ยังมีเสียงตัวสะกดอีก 2 เสียงคือ [-m] และ [-h] ที่เขียนด้วยเครื่องหมายประกอบ (นิคหิตและระมุข) แทนตัวพยัญชนะ ดูรายละเอียดที่หัวข้อ 5.6

สระที่ตามหลังพยัญชนะเขียนด้วยเครื่องหมายสระประกอบพยัญชนะ (vowel sign) 21 รูป บวกกับพยัญชนะกึ่งสระอีก 2 ตัว (យ, វ) และเครื่องหมายเปลี่ยนทะเบียนเสียงอีก 2 รูปที่กล่าวไปแล้ว เนื่องจากภาษาเขมรมีเสียงสระมากกว่าจำนวนรูปเขียนที่มี เครื่องหมายสระรูปเดียวกันจึงอ่านออกเสียงต่างกันได้ ขึ้นอยู่กับทะเบียนเสียงของพยัญชนะนำ นอกจากนี้ยังมีปัจจัยอื่นร่วมด้วย เช่น การเน้นเสียง การคล้อยเสียงสระ (vowel harmony) และเครื่องหมายพิเศษต่างๆ

เครื่องหมายสระทุกตัวจะพิมพ์และจัดเก็บไว้ "หลัง" พยัญชนะต้นเสมอ แต่เวลาแสดงผลบางตัวจะถูกจัดวางไปอยู่ตำแหน่งอื่นรอบพยัญชนะ แบ่งได้เป็น 3 แบบหลัก

สระเขียนซ้าย (prebase) มี 3 รูปคือ េ ែ ៃ แม้จะพิมพ์ไว้หลังพยัญชนะ แต่จะแสดงผลอยู่ทางซ้ายของพยัญชนะแทน ดังตัวอย่าง

คำแรกที่จริงประกอบด้วยรหัส គ ตามด้วย េ แต่แสดงผลโดยเอาสระไปไว้ข้างหน้า ดังภาพ

สระเขียนซ้ายจะไม่แทรกเข้าไปกลางกลุ่มพยัญชนะซ้อน หากคำขึ้นต้นด้วยกลุ่มพยัญชนะซ้อน สระเขียนซ้ายจะถูกวางไว้หน้ากลุ่มพยัญชนะทั้งหมด ไม่ใช่แทรกอยู่ระหว่างพยัญชนะตัวที่ออกเสียงสระจริงกับพยัญชนะตัวก่อนหน้า ดังตัวอย่างคำ (ประกอบด้วย អ, ង, ្គ, ្ល, េ, ស)

สระวงรอบ (circumgraph) มี 5 รูปคือ ៀ ឿ ើ ោ ៅ แม้ในหน่วยความจำจะเป็นอักขระตัวเดียว แต่เมื่อแสดงผลจะแยกเป็นส่วนต่างๆล้อมรอบพยัญชนะ (หรือกลุ่มพยัญชนะซ้อน) ทั้งด้านหน้าและด้านหลังพร้อมกัน ดังตัวอย่างคำ

สระประกอบหลายส่วน (composite vowel sign) คือสระที่เกิดจากการนำเครื่องหมายสระข้างต้นมาประกอบเข้ากับเครื่องหมายอื่น (เช่นนิคหิตหรือระมุขในหัวข้อ 5.6) จนกลายเป็นหน่วยเสียงใหม่ ตัวอย่างที่พบบ่อยได้แก่ ◌ាំ ◌ុំ ◌ុះ ◌េះ ◌ោះ ◌ិះ ◌ឹះ ◌ូវ ◌ើះ ◌ែះ ◌័រ ◌ិយ ◌័យ ◌ាំង

สังเกตว่าตัวอักษร រ ในสระประกอบ ◌័រ ปกติจะไม่ออกเสียงเมื่ออยู่ท้ายพยางค์ แต่เมื่อรวมกับ ◌័ แล้วจะให้เสียง [ɔə] ดังตัวอย่างคำ

ความยาวของสระมีนัยสำคัญในการแยกความหมายในภาษาเขมร สระสั้นและสระยาวเขียนด้วยสัญลักษณ์คนละรูปกัน เช่นเปรียบเทียบสระ [i] สั้นและ [iː] ยาวในคำต่อไปนี้ (คำยืมจากภาษาอังกฤษ)

ในคำสองพยางค์ หากพยางค์ที่สองขึ้นต้นด้วยพยัญชนะก้อง (sonorant) ตัวใดตัวหนึ่งในกลุ่ม ង ញ ណ ន ម យ ឡ ល រ វ ทะเบียนเสียงของสระในพยางค์ที่สองจะ "คล้อยตาม" ทะเบียนเสียงของพยางค์แรกแทนที่จะเป็นไปตามพยัญชนะต้นของตัวเอง ตัวอย่างเช่นคำต่อไปนี้ที่พยางค์หลังขึ้นต้นด้วยพยัญชนะกลุ่ม [ɔ] แต่กลับออกเสียงสระเป็นกลุ่ม [ɑ] ตามพยางค์แรก (แม้กฎนี้จะมีข้อยกเว้นอยู่บ้าง)

◌ំ เรียกว่านิคหิต (និគ្គហិត, [nɨk.kĕəʔ.hət]) และ ◌ះ เรียกว่าระมุข (រះមុខ, [reə̆hmuk]) สืบทอดมาจากอนุสวาร (anusvara) และวิสรรชนีย์ (visarga) ในอักษรอินเดีย ในภาษาเขมรถือเป็น "สระ" แม้ทั้งสองจะแทนเสียงพยัญชนะท้ายพยางค์ [-m] และ [-h] ตามลำดับก็ตาม เหตุที่นับเป็นสระเพราะทั้งคู่ไม่เพียงเติมตัวสะกดท้ายพยางค์ แต่ยังเปลี่ยนเสียงสระตัวหน้าไปด้วยพร้อมกัน ดังตัวอย่างเปรียบเทียบ

นิคหิตยังตามหลังเครื่องหมายสระที่ปกติออกเสียง [aː] หรือ [u]/[uː] แล้วเปลี่ยนค่าเสียงไปได้ด้วย ดังตัวอย่างผลของนิคหิตต่อเครื่องหมายสระ ◌ា

หลังพยัญชนะกลุ่ม ɑ:

หลังพยัญชนะกลุ่ม ɔ (สังเกตว่าบางรูปซ้ำกับข้างต้น แต่ออกเสียงต่างกัน):

ทั้งนี้ ាំ และ ុំ ถือเป็นตัวอักษรเขมร 2 ตัวในทางการนับตัวอักษร แม้จะไม่ได้เข้ารหัสแยกต่างหากในยูนิโค้ดก็ตาม

◌័ (สังโยคสัญญา, samyok sannya) ใช้ในคำยืมจากบาลี-สันสกฤตบางคำ (แม้จะมีรูปสะกดแบบอื่นที่ใช้แทนกันได้ด้วย) เพื่อระบุว่าพยางค์นั้นมีเสียงสระที่เจาะจง ดังตัวอย่าง

◌់ (บนตก, bantoc) วางไว้เหนือพยัญชนะตัวสะกดเสมอ ทำหน้าที่ทำให้สระข้างหน้าสั้นลง ดังตัวอย่างเปรียบเทียบ

คำที่ดูเหมือนขึ้นต้นด้วยสระลอยๆโดยไม่มีพยัญชนะนำนั้น ส่วนใหญ่แล้วแท้จริงออกเสียงและเขียนตามหลังเสียงกักเส้นเสียง (glottal stop) เสมอ โดยใช้พยัญชนะ អ (สำหรับสระกลุ่ม [ɑ]) หรือ អ៊ (สำหรับสระกลุ่ม [ɔ]) ตามด้วยเครื่องหมายสระตามปกติ ดังตัวอย่าง

เมื่อใช้ตามลำพังไม่มีสระตาม พยัญชนะทั้งสองนี้จะออกเสียงเป็นสระในตัวของตัวเอง ([ɑː] และ [ɔː] ตามลำดับ) นอกจากนี้ยังใช้พยัญชนะ អ เป็นตัวเชิงอยู่ใต้พยัญชนะต้นได้ด้วย ดังตัวอย่าง

นอกจากนี้ภาษาเขมรยังมีชุด "อักษรสระลอยอิสระ" (independent vowel letter) ที่ไม่ต้องพึ่งพยัญชนะ អ เลย ได้แก่ ឥ ឦ ឪ ឧ ឩ ឯ ឰ ឱ ឳ ឲ อย่างไรก็ตาม ต่างจากอักษรตระกูลอินเดียใต้ทั่วไป ชุดสระลอยอิสระของเขมรมีจำนวนน้อยกว่าจำนวนเสียงสระที่มีอยู่จริงมาก และบางตัวก็ไม่มีเครื่องหมายสระประกอบพยัญชนะที่ตรงกันโดยตรง เช่น ឪ ที่มีเสียงตรงกับสระประกอบ អូវ (ไม่ใช่สระเดี่ยว) คำที่ใช้อักษรกลุ่มนี้มีจำนวนจำกัด แต่บางคำก็เป็นคำที่ใช้บ่อยมาก ดังตัวอย่าง

ทั้งนี้อักษรสระลอยอิสระกับพยัญชนะ អ/អ៊ บวกเครื่องหมายสระ ไม่สามารถใช้แทนกันได้ตามใจ แต่ละคำมีรูปสะกดที่ตายตัวอยู่แล้ว

ภาษาเขมรยังมีอักษร 4 ตัวที่ทำหน้าที่แทนเสียงสระซึ่งเกิดจากพยัญชนะ ร และ ล (เรียกว่า vocalic ในภาษาศาสตร์ คล้ายกับ ऋ ในภาษาสันสกฤต) ได้แก่ ឫ ([rɨ]), ឬ ([rɨː]), ឭ ([lɨ]) และ ឮ ([lɨː]) ดังตัวอย่าง

เนื่องจากพยัญชนะเขมรทุกตัวมีสระในตัวติดอยู่โดยปริยาย ระบบการเขียนจึงต้องมีกลไกบอกเมื่อพยัญชนะนั้น "ไม่" ตามด้วยเสียงสระ ซึ่งมักเกิดขึ้นเมื่อพยัญชนะเป็นตัวสะกดท้ายพยางค์ หรือเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มพยัญชนะซ้อน กลไกหลักที่ใช้คือการเขียนพยัญชนะซ้อนกันเป็น "ตัวเชิง" ซึ่งจะอธิบายในหัวข้อนี้

กลุ่มพยัญชนะที่ไม่มีเสียงสระคั่นกลางพบได้บ่อยมากที่ต้นคำ ซึ่งรวมถึงเสียงที่มักเรียกว่าเสียงกล้ำกลาง เช่น -r และ -l และกลุ่มพยัญชนะควบแบบอื่นๆ ที่หลากหลายกว่านั้น ดังตัวอย่าง

กลุ่มพยัญชนะที่กลางคำและท้ายคำก็พบได้เช่นกัน การไม่มีสระคั่นระหว่างพยัญชนะเช่นนี้จะแสดงด้วยการเขียน "ซ้อน" กันในแนวตั้งเสมอ (ไม่มีวิธีอื่น) โดยพยัญชนะตัวที่ไม่ใช่ตัวแรกจะปรากฏเป็นรูปย่อ (subscript) อยู่ใต้พยัญชนะตัวหน้า พยัญชนะซ้อนจะไม่ข้ามขอบเขตของคำ กล่าวคือพยัญชนะท้ายคำหนึ่งกับพยัญชนะต้นของคำถัดไปจะไม่ถูกเขียนซ้อนกัน

ในระบบยูนิโค้ด การซ้อนพยัญชนะทำได้โดยแทรกอักขระที่มองไม่เห็นเรียกว่า "ตัวเชิง" (coeng, U+17D2) ไว้ระหว่างพยัญชนะสองตัว อักขระนี้ไม่มีรูปแสดงผลเป็นของตัวเองเลยเมื่อใช้ในการซ้อนพยัญชนะตามปกติ เช่น ស + ตัวเชิง + ព = ស្ព [sp] (เสียงกลุ่มพยัญชนะควบ ไม่ใช่คำที่มีความหมาย)

ชาวเขมรเรียกรูปพยัญชนะเชิงนี้ว่า "เชิงอักษร" (ជើងអក្សរ, [cəːŋ ʔaksɑː], แปลตรงตัวว่า "ขาอักษร") และมองว่าเป็นรูปอักษรที่แยกต่างหากจากพยัญชนะปกติ พยัญชนะแทบทุกตัวมีรูปเชิงของตัวเองที่ย่อขนาดลง บางตัวเปลี่ยนรูปไปมากจนแทบจำไม่ได้ ดังตัวอย่าง (เป็นเพียงตัวอย่างเสียงกลุ่มพยัญชนะควบ ไม่ใช่คำที่มีความหมาย)

โดยเฉพาะ រ ที่รูปเชิงจะม้วนโค้งไปทางซ้ายและอยู่ใต้พยัญชนะตัวหน้า ต่างจากพยัญชนะอื่นส่วนใหญ่ที่รูปเชิงจะอยู่ตรงกลางด้านล่าง

พยางค์กลางคำที่มีตัวสะกดตามด้วยพยางค์ใหม่มักเกิดพยัญชนะซ้อนแบบนี้อยู่เสมอ เช่นคำต่อไปนี้ (ประกอบด้วย ច, ង, ្ក, ើ, ះ)

และบางคำก็มีพยัญชนะซ้อนกันถึง 2 ชั้น ซึ่งส่วนใหญ่ประกอบด้วยพยัญชนะนาสิกตามด้วยพยัญชนะกักและ រ ดังตัวอย่าง

ยกเว้นคำยืมบางคำ 3 คำต่อไปนี้:

นอกจากนี้พยัญชนะเชิงที่อยู่ท้ายคำมักไม่ออกเสียงเลย ดังตัวอย่าง

เมื่อพยัญชนะทั้งสองตัวในกลุ่มพยัญชนะซ้อนอยู่คนละทะเบียนเสียงกัน ปกติแล้วทะเบียนเสียงของพยัญชนะตัวเชิง (ตัวล่าง) จะเป็นตัวกำหนดเสียงของสระที่ตามมา ยกเว้นกรณีที่ตัวเชิงเป็นหนึ่งในพยัญชนะกลุ่ม [ɔ] ต่อไปนี้: ង ញ ន ម យ រ ល វ ซึ่งในกรณีนี้ทะเบียนเสียงของพยัญชนะตัวแรก (ตัวบน) จะเป็นตัวกำหนดแทน

เครื่องหมายสระส่วนใหญ่ (รวมถึงสระเขียนซ้ายและสระวงรอบ) เมื่อตามหลังกลุ่มพยัญชนะซ้อนจะแสดงผลราวกับติดอยู่กับพยัญชนะตัวบนสุดของกลุ่ม ดังตัวอย่าง

และบางครั้งก็เกิดการเชื่อมรูป (ligature) ระหว่างพยัญชนะตัวบนกับเครื่องหมายสระด้วย เว้นแต่พยัญชนะเชิงตัวนั้นเป็นแบบเว้นที่ด้านขวา (right-spacing) ดังตัวอย่าง

ยกเว้นเครื่องหมายสระที่อยู่ใต้พยัญชนะ ซึ่งจะไปติดกับพยัญชนะเชิงตัวสุดท้ายของกลุ่มแทน ดังตัวอย่าง

แม้พยัญชนะซ้อนจะเป็นวิธีหลักในการบอกว่าไม่มีสระตามหลัง แต่ก็มีคำจำนวนไม่น้อยที่การไม่มีสระไม่ได้ถูกทำเครื่องหมายไว้ชัดเจนเลย โดยเฉพาะหลังพยัญชนะที่เป็นตัวสะกดท้ายคำ ดังตัวอย่าง

สังเกตความกำกวมของรูปสะกด ไม่มีสิ่งใดบ่งชี้ว่าพยัญชนะ 2 ตัวแรกของคำข้างต้นออกเสียงเป็น [kɑːʔ] (พยางค์เดียว ตัวหลังเป็นตัวสะกด) ไม่ใช่ [kɑ.kɑː] (สองพยางค์ ออกเสียงสระในตัวทั้งคู่) ดังเช่นในคำ

สระในตัวมักไม่ออกเสียงหลังพยัญชนะที่เป็นตัวสะกดท้ายคำเช่นกัน ดังตัวอย่าง

แม้จะมีคำข้อยกเว้นอยู่บ้าง เช่น

ที่พยัญชนะท้ายกลับออกเสียงสระในตัวตามปกติ ลักษณะนี้ทำให้การอ่านออกเสียงคำเขมรที่ไม่คุ้นเคยด้วยกฎเกณฑ์ล้วนๆเป็นเรื่องยาก จำเป็นต้องอาศัยความคุ้นเคยกับคำนั้นๆประกอบด้วย

นอกจากพยัญชนะซ้อนแล้ว ภาษาเขมรยังมีเครื่องหมายกำกับอีกชุดหนึ่งที่ทำหน้าที่ "ทำให้เงียบเสียง" ตัวอักษรหรือสระบางส่วนของคำ มักพบในคำยืมจากบาลี-สันสกฤต:

ภาษาเขมรมีชุดตัวเลขเป็นของตัวเอง แม้บางครั้งจะใช้เลขอารบิกปนด้วยก็ตาม:

ตัวคั่นหลักพันใช้จุด ( . ) ส่วนตัวคั่นทศนิยมใช้จุลภาค ( , ) ซึ่งสลับกับธรรมเนียมไทย/อังกฤษ ส่วนช่วงตัวเลขและวันที่ใช้ยัติภังค์แบบ ASCII ตามปกติ

สัญลักษณ์สกุลเงินเรียล ៛ (มาจากคำว่า សញ្ញារៀល, [sɑɲ.ɲaː riəl], "เครื่องหมายเรียล") จะวางไว้หลังจำนวนเงินเสมอ บางครั้งก็ใช้ រ แทนสัญลักษณ์นี้ก็ได้ ดังตัวอย่าง

ดังที่กล่าวไปแล้ว ภาษาเขมรไม่เว้นวรรคระหว่างคำ แต่การตัดขึ้นบรรทัดใหม่ยังคงต้องตัดตามขอบเขตคำเสมอ (บางครั้งมีการแทรกอักขระเว้นวรรคกว้างศูนย์ ZWSP เพื่อกำหนดจุดที่ตัดคำได้) การเว้นวรรคด้วยช่องว่างจริงจะใช้เพื่อคั่นวลีหรือประโยคแทน

เครื่องหมายวรรคตอนพื้นเมืองที่พบบ่อย ได้แก่

เครื่องหมาย ៗ ใช้บ่อยเพื่อเน้นย้ำความหมาย ซ้ำได้ทั้งคำเดี่ยวและทั้งวลี ดังตัวอย่าง

ตัวอย่างสุดท้ายแสดงการใช้ซ้ำคำท้ายประโยคหนึ่งเป็นคำขึ้นต้นประโยคถัดไปด้วย ส่วนคำว่า "ฯลฯ" ในภาษาเขมรเขียนว่า ។ល។ (อ่านว่า [laʔ])

นอกจากเครื่องหมายพื้นเมืองแล้ว ภาษาเขมรยังยืมเครื่องหมายวรรคตอนแบบ ASCII มาใช้ด้วย เช่น วงเล็บ ( ) สำหรับข้อความในวงเล็บ ส่วนเครื่องหมายคำพูดตามมาตรฐานเขมรแท้ควรใช้ "..." และเครื่องหมายคำพูดซ้อนใน '...' แม้ในทางปฏิบัติจริงมักพบการใช้เครื่องหมายคำพูดแบบ ASCII ตรงๆ (" ") ปนอยู่ด้วยเพราะข้อจำกัดของแป้นพิมพ์

หัวข้อนี้กล่าวถึงข้อยกเว้นบางประการต่อกฎทั่วไปที่ว่าตัวอักษรเขมรแทบไม่มีปฏิสัมพันธ์กันทางรูปร่างเลย นอกเหนือจากตำแหน่งที่ใช้รูปเชิง (subscript) รูปเชิงของพยัญชนะอาจมีรูปร่างต่างจากพยัญชนะต้นแบบไปมาก (ดูตัวอย่างในหัวข้อ 7.1) แต่บางครั้งก็ต้องปรับรูปเพิ่มเติมอีกเมื่อมีการซ้อนกันหลายชั้น เช่นความยาวของส่วนท้ายที่เปลี่ยนไป ดังภาพ

แม้อักขระประกอบทั้งหมดจะพิมพ์และจัดเก็บไว้หลังพยัญชนะต้นเสมอ แต่ลำดับการแสดงผลของส่วนประกอบพยางค์ทางสายตาอาจไม่เรียงจากซ้ายไปขวาตามลำดับเส้นตรงเสมอไป ตัวอย่างเช่นคำต่อไปนี้ ตำแหน่งที่แสดงผลของแต่ละเสียงในคำแรกเรียงจากที่ออกเสียงก่อนไปหลังคือ ซ้ายสุด, ขวาสุด, ล่าง, ซ้าย, ซ้าย ตามลำดับ ส่วนคำที่สอง ส่วนต่างๆ ที่มองเห็นแยกกัน เรียงจากซ้ายไปขวา ตรงกับลำดับเสียงที่ 3, 2, (1 รวมกับ 4), 5 เครื่องหมายสระบางตัวจึงคร่อมพยัญชนะต้นหรือกลุ่มพยัญชนะได้ถึง 2-3 ด้านพร้อมกัน

เครื่องหมาย ◌ា (U+17B6) และสระที่มีรูปทรงคล้ายกันมีการเชื่อมรูปเล็กน้อยกับพยัญชนะบางตัว มาตรฐานยูนิโค้ดระบุรูปแบบทั่วไปไว้ดังนี้

หน้าที่ของเครื่องหมายเปลี่ยนทะเบียนเสียงอธิบายไว้แล้วในหัวข้อ 4.4 เมื่อเครื่องหมาย ◌៉ (มูสิกทันต์, [museʔkətoən]) หรือ ◌៊ (ตรีสัพท์, [trəisaɓ]) ปรากฏพร้อมกับเครื่องหมายสระที่อยู่เหนือพยัญชนะ อาจใช้รูป "กเบียสโกรม" (ក្បៀសក្រោម, [kɓiəhkraom]) แทน ซึ่งมีรูปร่างเหมือนเครื่องหมายสระ ◌ុ ทุกประการ จนแยกไม่ออกด้วยตา ดังภาพ

แม้มาตรฐานยูนิโค้ดจะให้ความรู้สึกว่าเครื่องหมายทั้งสองจะย้ายลงไปอยู่ใต้พยัญชนะทุกครั้งที่มีสระอยู่เหนือพยัญชนะนั้น แต่ในความเป็นจริงมีเพียงพยัญชนะบางตัวเท่านั้นที่มีพฤติกรรมนี้ (พฤติกรรมอาจต่างกันไปบ้างตามฟอนต์) โดยทั่วไปมูสิกทันต์จะถูกลดตำแหน่งลงใต้พยัญชนะสำหรับตัวอักษรต่อไปนี้: ប វ ម ន ញ ង រ ល យ ส่วนตรีสัพท์จะถูกลดตำแหน่งลงสำหรับ: ស ហ អ

หากต้องการยกเลิกพฤติกรรมนี้ (กรณีฟอนต์รองรับ) สามารถแทรกอักขระเว้นวรรคกว้างศูนย์แบบไม่เชื่อมรูป (ZWNJ, U+200C) ระหว่างพยัญชนะต้นกับเครื่องหมายเปลี่ยนทะเบียนเสียงได้ ดังตัวอย่างคำ

อีกลักษณะหนึ่งที่พบบ่อยคือพยัญชนะ ញ จะตัดหางส่วนที่ม้วนอยู่ใต้เส้นบรรทัดออก เมื่อตามด้วยพยัญชนะเชิง ดังภาพ

นอกจากนี้เมื่อ ញ ปรากฏเป็นตัวเชิงอยู่ใต้ตัวมันเอง (พยัญชนะซ้อนกันเป็นตัวเดียวกัน) จะใช้รูปเชิงแบบเต็มรูปเป็นกรณีพิเศษ ดังภาพ

ในรูปแบบอักษรมูล (អក្សរមូល) เครื่องหมายสระบางตัวจะเชื่อมรูปเข้ากับตัวพยัญชนะที่ประกอบด้วย ดังตัวอย่างคำในภาพ

พฤติกรรมนี้ขึ้นอยู่กับฟอนต์แต่ละตัว เช่นฟอนต์ Khmer Mool และ Khmer OS Muol จะเชื่อมรูป แต่ฟอนต์ Khmer Ratanakiri จะไม่เชื่อมรูป หากต้องการบังคับไม่ให้เชื่อมรูป ให้แทรก ZWNJ (U+200C) ระหว่างพยัญชนะกับเครื่องหมายสระ หรือหากต้องการบังคับให้เชื่อมรูปทั้งที่ฟอนต์ไม่รองรับตามปกติ ให้แทรก ZWJ (U+200D) แทน (ถ้าฟอนต์มีกฎรองรับ)

ผู้เขียนเนื้อหาสามารถใช้ ZWNJ และ ZWJ เพื่อเปลี่ยนตำแหน่งของเครื่องหมายเปลี่ยนทะเบียนเสียง (ตามหัวข้อ 11.3) และจัดการการเชื่อมรูปสระในฟอนต์อักษรมูล (ตามหัวข้อ 11.5) ได้ตามต้องการ